अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग
साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥ ४५॥
trai-guṇya-viṣayā vedā nistrai-guṇyo bhavārjuna |
nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kṣema ātmavān || 45 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
त्रैगुण्य-विषयाः (trai-guṇya-viṣayāḥ)=तीनै गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) को वर्णन गर्ने•वेदाः (vedāḥ)=वेदहरू (विशेषतः कर्मकाण्ड भाग)•निस्त्रैगुण्यः (nistrai-guṇyaḥ)=तीनै गुणभन्दा माथि उठेको (गुणातीत)•भव (bhava)=बन / होऊ•अर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!•निर्द्वन्द्वः (nirdvandvaḥ)=सुख-दुःख, शीत-उष्ण आदि द्वन्द्वहरूबाट मुक्त•नित्य-सत्त्व-स्थः (nitya-sattva-sthaḥ)=सधैं विशुद्ध चेतनामा स्थित•निर्योग-क्षेमः (niryoga-kṣemaḥ)=नयाँ वस्तु प्राप्त गर्ने (योग) र प्राप्त वस्तु जोगाउने (क्षेम) को चिन्ताबाट मुक्त•आत्मवान् (ātmavān)=आफ्नै आत्म-स्वरूपमा स्थिर।
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे अर्जुन! वेदहरू (कर्मकाण्ड) तीनै गुणहरूको (सत्त्व, रज, तम) संसारको मात्र वर्णन गर्दछन्। तिमी ती तीनै गुणहरूभन्दा माथि उठ (निस्त्रैगुण्य बन)! सुख-दुःख आदि समस्त द्वन्द्वहरूबाट मुक्त होऊ, विशुद्ध सत्त्वमा स्थिर रह, अप्राप्त वस्तु प्राप्त गर्ने र प्राप्त वस्तु जोगाउने (योग-क्षेम) को चिन्ता त्याग, र आफ्नै आत्म-स्वरूपमा दृढ भई स्थित होऊ!
गुणहरूको संसारभन्दा माथि उठ्ने दिव्य आह्वान
चिन्ता र तनावबाट मुक्तिको अचूक औषधि
नयाँ पाउने लोभ र पुरानो गुम्ने भय (योग-क्षेम) को तनाव त्याग्नुहोस्। सुख-दुःखका द्वन्द्वहरूलाई समभावले हेर्दै आफ्नो भित्री आत्मामा स्थिर हुनुहोस्।