Chapter 2 • Verse 47

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।

मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥ ४७॥

karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadācana |

mā karma-phala-hetur bhūr mā te saṅgo'stv akarmaṇi || 47 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कर्मणि (karmaṇi)=कर्म (कर्तव्य कर्म) गर्नमा•एव (eva)=मात्र नै•अधिकारः (adhikāraḥ)=तिम्रो अधिकार छ•ते (te)=तिम्रो•मा (mā)=कहिल्यै होइन•फलेषु (phaleṣu)=त्यसका फलहरूमा•कदाचन (kadācana)=कुनै पनि अवस्थामा•मा (mā)=नहोऊ•कर्म-फल-हेतुः (karma-phala-hetuḥ)=कर्मको फलको कारण (फलको लोभले कर्म गर्ने)•भूः (bhūḥ)=तिमी बन•मा (mā)=नहोस्•ते (te)=तिम्रो•सङ्गः (saṅgaḥ)=आसक्ति वा लगाव•अस्तु (astu)=होस्•अकर्मणि (akarmaṇi)=कर्म नगर्ने (अकर्मण्यता वा अल्छीपन) मा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तिम्रो अधिकार केवल आफ्नो कर्तव्य कर्म गर्नमा मात्र छ, त्यसका फलहरूमा कदापि छैन। तिमी कर्मफलको लोभले कर्म गर्ने कारण नबन, र कर्म नगर्ने (अकर्मण्यता वा पलायन) मा पनि तिम्रो कहिल्यै आसक्ति नहोस्!

महाभारतको परिस्थिति

श्रीमद्भगवद्गीताको मुकुट-मणि महामन्त्र

यो श्लोक मानव सभ्यताको इतिहासकै सर्वाधिक प्रख्यात, प्रभावशाली र क्रान्तिकारी जीवन-दर्शन हो। कुरुक्षेत्रको मैदानमा अर्जुन युद्धको भयानक परिणाम सोचेर विचलित थिए— "जितियो भने के हुन्छ? हारियो भने के हुन्छ? आफन्त मरे भने के हुन्छ?" अर्जुनको सम्पूर्ण ध्यान 'कर्म' मा होइन, भविष्यको 'फल' (Result) मा अडकिएको थियो। भगवान् श्रीकृष्णले चारवटा स्वर्णिम सूत्रहरूद्वारा अर्जुनलाई वर्तमानमा फर्काउनुहुन्छ: १. 'कर्मण्येवाधिकारस्ते': तिम्रो नियन्त्रण र अधिकार केवल वर्तमान क्षणको कर्म गर्नमा मात्र छ। २. 'मा फलेषु कदाचन': फल भविष्यको गर्भमा छ, जसमा तिम्रो प्रत्यक्ष वा एकाधिकार कहिल्यै हुँदैन (किनकि फल धेरै शक्तिहरू— प्रारब्ध, समय र ईश्वरको नियममा निर्भर हुन्छ)। ३. 'मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा': कुनै पनि काम केवल फलको लोभ वा परिणामको आशक्तिले नगर। ४. 'मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि': जब फल आफ्नो हातमा छैन भनिसकेपछि कतिपय मानिसहरू भन्छन्— "त्यसो भए म केही पनि गर्दिनँ, हात बाँधेर बस्छु!" श्रीकृष्ण चेतावनी दिनुहुन्छ: अहँ, कर्म नगर्नु (अकर्मण्यता वा अल्छीपन) मा पनि तिम्रो झुकाव कहिल्यै नहोस्!

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

उत्कृष्ट प्रदर्शन (Peak Performance) को विज्ञान

आधुनिक खेल मनोविज्ञान (Sports Psychology) र व्यवस्थापन विज्ञानले आज प्रमाणित गरेको छ कि जब खेलाडी वा पेशाकर्मी केवल 'ट्रफी' वा 'नतिजा' को चिन्ता गर्छ, तब ऊ तनाव (Choking Under Pressure) को शिकार हुन्छ र राम्रो प्रदर्शन गर्न सक्दैन। तर जब ऊ नतिजा बिर्सेर खेलको हरेक बल र हरेक क्षणमा १००% फोकस हुन्छ (Being in the Zone / Flow State), तब ऊ उत्कृष्ट नतिजा निकाल्न सफल हुन्छ। श्रीकृष्णको यो महामन्त्रले हामीलाई सिकाउँछ: - आफ्नो सम्पूर्ण ऊर्जा र ध्यान 'कर्म' (Process) मा लगाउनुहोस्। - फल (Outcome) को चिन्ता छोडिदिनुहोस्। - जब कर्म नै पूजा र ध्यान बन्दछ, तब तनाव समाप्त हुन्छ र सफलता स्वाभाविक रूपमा पछि लाग्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सम्पूर्ण ध्यान वर्तमानको कर्ममा केन्द्रित गर्नुहोस्। 'नतिजा के होला' भन्ने व्यर्थको चिन्ता त्याग्नुहोस्। नतिजाको लोभले काम नगर्नुहोस्, न त कर्मबाट भाग्ने अल्छी बन्नुहोस्— केवल आफ्नो उत्कृष्ट दिनुहोस्।