Chapter 2 • Verse 48

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।

सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥ ४८॥

yoga-sthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā dhanañjaya |

siddhy-asiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṁ yoga ucyate || 48 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

योगस्थः (yoga-sthaḥ)=योगमा स्थित भएर•कुरु (kuru)=गर•कर्माणि (karmāṇi)=कर्तव्य कर्महरूलाई•सङ्गम् (saṅgam)=आसक्ति र अहंकारलाई•त्यक्त्वा (tyaktvā)=त्यागेर•धनञ्जय (dhanañjaya)=हे धनञ्जय (अर्जुन)!•सिद्धि-असिद्ध्योः (siddhy-asiddhyoḥ)=सफलता र असफलतामा•समः भूत्वा (samaḥ bhūtvā)=समान (समभाव) रहेर•समत्वम् (samatvam)=मनको यो समभाव नै•योगः (yogaḥ)=योग•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे धनञ्जय! तिमी आसक्तिलाई त्यागेर तथा सफलता र असफलतामा समान (समभाव) रहेर योगमा स्थित भई आफ्ना कर्तव्य कर्महरू गर; किनकि मनको यो 'समत्व' (सन्तुलन) नै वास्तविक योग भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

योगको सर्वोच्च परिभाषा— 'समत्वं योग उच्यते'

मानिसहरू सोच्छन् कि योग भनेको केवल वनमा गएर टाउकोले टेकेर आसन गर्नु वा आँखा चिम्लेर बस्नु मात्र हो। तर भगवान् श्रीकृष्णले कुरुक्षेत्रको भयानक रणभूमिमा, हजारौं हतियार र हात्ती-घोडाहरूको गर्जनका बीचमा योगको संसारकै सबैभन्दा क्रान्तिकारी परिभाषा दिनुहुन्छ: "समत्वं योग उच्यते!" (Equanimity of Mind is Yoga!) श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे धनञ्जय! तिमीले युद्ध गर्दा विजय भयो भने मात्तिने होइन, र पराजय भयो भने आत्तिने होइन। सफलता (सिद्धि) र असफलता (असिद्धि) दुवैमा आफ्नो मनलाई पूर्ण शान्त र समभावमा राख्नु नै 'योग' हो। यस्तो सन्तुलित मनस्थितिमा रहेर युद्ध लड्नु नै वास्तविक योगमा स्थित हुनु (योगस्थः) हो!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनको आँधीमा पनि मानसिक सन्तुलन

हाम्रो जीवनमा परिस्थितिका दुईवटा पाङ्ग्राहरू निरन्तर घुमिरहन्छन्: - कहिले सफलता, कहिले असफलता। - कहिले प्रशंसा, कहिले अपमान। - कहिले नाफा, कहिले घाटा। यदि हाम्रो मन यी बाहिरी उतारचढाव अनुसार हल्लिरह्यो भने हामी कहिल्यै शान्त रहन सक्दैनौं। सच्चा योगी त्यो होइन जो जंगल भाग्छ; सच्चा योगी त्यो हो जो बजार, कार्यालय र परिवारको बीचमा बसेर पनि: - सफलता आउँदा अहंकारले मात्तिँदैन। - असफलता आउँदा हीनताबोधले रुँदैन। - आफ्नो मनलाई सधैं तटस्थ, स्थिर र सन्तुलित राख्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

नतिजा जेसुकै आओस्— सफलता वा असफलता— आफ्नो भित्री सन्तुलन कहिल्यै नगुमाउनुहोस्। आसक्ति त्यागेर समभावका साथ कर्म गर्नुहोस्; यही मनको समता नै सच्चा योग हो।