अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग
साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥ ४९॥
dūreṇa hy avaraṁ karma buddhi-yogād dhanañjaya |
buddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phala-hetavaḥ || 49 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
दूरेण (dūreṇa)=धेरै टाढा (निकै तल / निकृष्ट)•हि (hi)=किनकि•अवरम् (avaram)=तल्लो दर्जाको (तुच्छ)•कर्म (karma)=सकाम कर्म (फलको लोभले गरिने कर्म)•बुद्धियोगात् (buddhi-yogāt)=बुद्धियोग (समत्वयुक्त कर्मयोग) भन्दा•धनञ्जय (dhanañjaya)=हे धनञ्जय अर्जुन!•बुद्धौ (buddhau)=समत्व बुद्धिको•शरणम् अन्विच्छ (śaraṇam anviccha)=शरण खोज वा आश्रय लेउ•कृपणाः (kṛpaṇāḥ)=कंगाल वा दीन-हीन (अति दयालाग्दा)•फलहेतवः (phala-hetavaḥ)=कर्मको फलको लोभमा काम गर्नेहरू।
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे धनञ्जय! यस समत्वयुक्त बुद्धियोगको तुलनामा फलको लोभले गरिने सकाम कर्म अत्यन्त तल्लो दर्जाको (निकृष्ट) हुन्छ। त्यसैले तिमी यस समत्व बुद्धिको नै शरण लेउ; किनकि केवल फलको लोभले कर्म गर्नेहरू अत्यन्त दीन-हीन र कंगाल (कृपण) हुन्।
फलको भिखारी नबन— 'कृपणाः फलहेतवः'
लेनदेनको मानसिकता (Transactional Mindset) बाट मुक्ति
हरेक काममा 'मलाई के फाइदा हुन्छ' भन्ने संकीर्ण र कंगाल सोच नराख्नुहोस्। कर्मलाई स्वार्थरहित सेवा र कर्तव्यको भावले गर्नुहोस्; समत्व बुद्धिको शरणमा नै वास्तविक शान्ति र सम्पन्नता छ।