Chapter 2 • Verse 50

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।

तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥ ५०॥

buddhi-yukto jahātīha ubhe sukṛta-duṣkṛte |

tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam || 50 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

बुद्धियुक्तः (buddhi-yuktaḥ)=समत्व बुद्धिले सम्पन्न साधकले•जहाति (jahāti)=त्यागिदिन्छ (मुक्त हुन्छ)•इह (iha)=यसै लोकमा / यसै जीवनमा•उभे (ubhe)=दुवै•सुकृत-दुष्कृते (sukṛta-duṣkṛte)=पुण्य र पाप दुवैको बन्धनबाट•तस्मात् (tasmāt)=त्यसकारण•योगाय (yogāya)=यस कर्मयोगका निम्ति•युज्यस्व (yujyasva)=प्रयत्न गर / समर्पित होऊ•योगः (yogaḥ)=योग नै•कर्मसु (karmasu)=कर्महरूमा•कौशलम् (kauśalam)=दक्षता वा कुशलता (कला) हो।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— समत्व बुद्धिले युक्त भएको पुरुषले यसै जीवनमा पाप र पुण्य दुवैको बन्धनलाई त्यागिदिन्छ (पार पाउँछ)। त्यसैले तिमी यस कर्मयोगमा समर्पित होऊ; किनकि कर्महरूमा कुशलता (बन्धन नहुने कला) नै वास्तविक योग हो!

महाभारतको परिस्थिति

योगको दोस्रो महान् मन्त्र— 'योगः कर्मसु कौशलम्'

मानिसहरू सोच्छन् कि पाप मात्र नराम्रो हो, पुण्य त राम्रो हो। तर आध्यात्मिक रूपमा पुण्य पनि सुनको साङ्लो हो, जसले मानिसलाई स्वर्ग र नयाँ जन्मको बन्धनमा बाँधिरहन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "अर्जुन! जब तिमी समत्व बुद्धिले काम गर्छौ, तब तिम्रो काम पाप र पुण्य दुवैको बन्धनभन्दा माथि उठ्छ। 'योगः कर्मसु कौशलम्'— कर्ममा कुशलता नै योग हो! यहाँ कुशलता भनेको केवल हातको सीप वा चातुर्य मात्र होइन; यहाँ कुशलताको अर्थ हो— संसारको बीचमा बसेर कर्म गर्दागर्दै पनि कर्मको टाँसिने बन्धन (Karma residue) बाट आफूलाई पूर्णतया अछुतो राख्न सक्ने बुद्धिमत्ता! जसरी कमलको पात पानीमा डुबेर पनि पानीको थोपाले भिज्दैन, त्यसै गरी निष्काम भावले कर्म गर्नु नै कर्मको परम कौशल हो!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्ममा उत्कृष्टता र अनासक्ति

हामी आफ्नो काममा दुईवटा गल्ती गर्छौं: १. या त हामी काममा यति धेरै टाँसिन्छौं (Obsessed) कि तनावले स्वास्थ्य र शान्ति गुमाउँछौं। २. या त हामी कामप्रति लापरवाह बन्छौं र भन्छौं— "मलाई के मतलब, जस्तो भए पनि भो।" श्रीकृष्णको 'योगः कर्मसु कौशलम्' यी दुवैको सुन्दर समाधान हो: - कार्य सम्पादन गर्दा आफ्नो १००% दक्षता, कला र सीप प्रयोग गर्नुहोस् (Professional Excellence)। - तर मनभित्रबाट नतिजा र अहंकारको टाँसिने बन्धनलाई पूर्णतया मुक्त राख्नुहोस् (Detached Mastery)। कामलाई यति सुन्दर ढङ्गले गर्नुहोस् कि काम नै कला र प्रार्थना बनोस्!

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कामलाई पूर्ण लगनशीलता र कुशलताका साथ गर्नुहोस् तर अहंकार र फलको बन्धनबाट मुक्त रहनुहोस्। कर्ममा दक्षता र मनमा समता कायम राख्नु नै वास्तविक योग हो।