अध्याय 2श्लोक 51
Chapter 2 • Verse 51

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।

जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥ ५१॥

karma-jaṁ buddhi-yuktā hi phalaṁ tyaktvā manīṣiṇaḥ |

janma-bandha-vinirmuktāḥ padaṁ gacchanty anāmayam || 51 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कर्मजम् (karma-jam)=कर्मबाट उत्पन्न हुनेबुद्धियुक्ताः (buddhi-yuktāḥ)=समत्व बुद्धिले युक्त भएकाहि (hi)=निश्चय नैफलम् (phalam)=फललाईत्यक्त्वा (tyaktvā)=त्यागेरमनीषिणः (manīṣiṇaḥ)=ज्ञानी महापुरुषहरूजन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः (janma-bandha-vinirmuktāḥ)=जन्म र मृत्युको बन्धनबाट पूर्ण मुक्त भईपदम् (padam)=त्यस्तो परम पदलाईगच्छन्ति (gacchanti)=प्राप्त गर्दछन्अनामयम् (anāmayam)=जहाँ कुनै दुःख, रोग वा विकार हुँदैन (परम मोक्ष)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— किनकि समत्व बुद्धिले युक्त भएका विवेकी महापुरुषहरू कर्मबाट उत्पन्न हुने फलको आसक्तिलाई त्यागेर जन्म र मरणको बन्धनबाट सदाका लागि मुक्त हुन्छन्, र समस्त दुःख तथा विकारहरूबाट रहित 'अनामय' (परम मोक्ष) पद प्राप्त गर्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

समस्त दुःखहरूको अन्त्य— 'पदं गच्छन्त्यनामयम्'

अर्जुनको मनमा भय थियो कि संसारमा कर्म गर्दा दुःख, अशान्ति र बन्धन मात्र हुन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई कर्मयोगको अन्तिम फलको ग्यारेन्टी दिनुहुन्छ: "अर्जुन! जब ज्ञानी मनुष्यले कर्मको फलमाथि आफ्नो दाबी छोडिदिन्छ, तब उसलाई नयाँ कर्मको कुनै संस्कार लाग्दैन। उनीहरू 'जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः' बन्दछन्— जन्म र मृत्युको यो अनन्त घुम्तीबाट उनीहरू पूर्णतया मुक्त हुन्छन्। र उनीहरू त्यस्तो परम धाम प्राप्त गर्छन् जसलाई 'अनामयम्' भनिन्छ— जहाँ न कुनै शारीरिक रोग छ, न कुनै मानसिक शोक, न कुनै भय। त्यो पूर्ण परमानन्दको अवस्था हो!"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आन्तरिक स्वतन्त्रता र मोक्षको अनुभूति

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि 'मोक्ष' भनेको मरेपछि मात्र पाइने कुनै आकाशको ठाउँ हो। तर गीता सिकाउँछ: - मोक्ष भनेको अहिले, यसै क्षणमा मनको बन्धनबाट मुक्त हुनु हो। - जब तपाईं अरूको अपेक्षा, नतिजाको डर, र लोभको साङ्लो चुँडाउनुहुन्छ, तब तपाईं यसै जीवनमा 'अनामयम्' (दुःखरहित शान्ति) मा प्रवेश गर्नुहुन्छ। - फलको चिन्ता त्याग्नु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

कर्मफलको लोभ र चिन्ता त्यागी वर्तमान कर्तव्यलाई ईश्वरीय समर्पणका साथ गर्नुहोस्। यसले तपाईंको चित्त शुद्ध बनाउनेछ र तपाईंलाई समस्त मानसिक बन्धनबाट मुक्त गरी परम शान्तिको अनुभूति गराउनेछ।