अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यहाँ अर्जुन आफ्नो क्षत्रिय स्वाभिमान र कुल-मर्यादालाई पूर्ण रूपमा बिर्सिएर एउटा अनौठो कुरा बोल्छन्— 'भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके' (म बरु सन्यासी बनेर भीख मागेर खान तयार छु!)। सनातन मर्यादा अनुसार क्षत्रियको काम जनताको रक्षा गर्नु र अन्यायविरुद्ध तरबार उठाउनु हो; भीख माग्नु त केवल सन्यासी वा विरक्तहरूको आचरण हो। अर्जुन युद्धको भय र मोहका कारण भिक्षुक बन्न पनि तयार भइरहेका छन्। अर्जुन अगाडि भन्छन्— 'हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्'। यसको अर्थ हो: यदि मैले आफ्नै गुरु र अग्रजहरूलाई मारेर हस्तिनापुरको राजसिंहासन पाएँ भने पनि त्यो सिंहासनमा बस्दा मलाई गुरुहरूकै रगतको गन्ध आइरहनेछ। म जुन भोजन खाऊँला, त्यो भोजनमा गुरुहरूकै तातो रगत लतपतिएको हुनेछ। त्यस्तो रक्ताम्मे भोग भोगेर मेरो आत्मा कसरी सुखी हुन सक्छ?

जब मानिस आफ्नो जीवनको जिम्मेवारीको भारी बोक्न सक्दैन, तब ऊ प्रायः 'सन्यास' र 'त्याग' को कुरा गर्न थाल्छ। ऊ भन्छ— "मलाई यो पद चाहिएन, मलाई यो जिम्मेवारी चाहिएन, म कतै टाढा जङ्गलमा जान्छु, म जस्तोसुकै दुःख काटेर बस्छु।" तर के त्यो सच्चा त्याग हो? होइन! त्यो जिम्मेवारीबाट पन्छिनका लागि कमजोर मनले रचेको पलायनवाद (Escapism) मात्र हो। अर्कोतर्फ, अर्जुनको यो भनाइले एउटा ठूलो नैतिक चेतावनी पनि दिन्छ: यदि तपाईंले आफ्ना मूल्यमान्यता, अरूको जीवन र नैतिकतालाई कुल्चेर कुनै धन वा सफलता पाउनुभयो भने, त्यो सफलता साँच्चै 'रगतले लतपतिएको' (रुधिरप्रदिग्धान्) हुन्छ जसले तपाईंलाई कहिल्यै मानसिक शान्ति दिँदैन। तर जहाँ समाजको बृहत्तर हितका लागि कठोर शल्यक्रिया गर्नुपर्ने हुन्छ, त्यहाँ कर्तव्य पूरा गर्नु रगतको पाप होइन, धर्मको पालन हो।