ॐअध्याय 2श्लोक 6
Chapter 2 • Verse 6

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

अर्जुन उवाच

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।

यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥ ६॥

na caitad vidmaḥ kataran no garīyo yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ |

yān eva hatvā na jijīviṣāmas te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न च एतत् (na ca etat)=अनि यो कुरा पनि•विद्मः (vidmaḥ)=हामीलाई थाहा छैन / बुझ्न सकेका छैनौं•कतरत् (katarat)=कुनचाहिँ पक्ष•नः (naḥ)=हाम्रो लागि•गरीयः (garīyaḥ)=बढी श्रेष्ठ / उत्तम छ•यद् वा (yad vā)=कि त•जयेम (jayema)=हामीले जितौं•यदि वा (yadi vā)=अथवा•नः (naḥ)=हामीलाई•जयेयुः (jayeyuḥ)=उनीहरूले जितून्•यान् एव (yān eva)=जसलाई•हत्वा (hatvā)=मारेर•न जिजीविषामः (na jijīviṣāmaḥ)=हामी बाँच्न पनि चाहन्नौं•ते (te)=ती नै•अवस्थिताः (avasthitāḥ)=उभिएका छन्•प्रमुखे (pramukhe)=हाम्रा आँखा अगाडि•धार्तराष्ट्राः (dhārtarāṣṭrāḥ)=धृतराष्ट्रका छोराहरू (कौरवहरू)।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुनले भने— हाम्रा लागि कुन कुरा बढी उत्तम (गरीयः) छ, त्यो पनि हामीलाई थाहा छैन— हामीले उनीहरूलाई जित्नु राम्रो कि उनीहरूले हामीलाई जितून्? जसलाई मारेर हामी बाँच्न पनि चाहन्नौं, ती नै धृतराष्ट्रका छोराहरू हाम्रा आँखा अगाडि युद्धका लागि उभिएका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

मानसिक पक्षाघात (Decision Paralysis) र 'गरीयः' को खोजी

यहाँ अर्जुनको मन चरम अन्योल र द्विविधा (Dilemma) को भूमरीमा फसेको छ। अर्जुन भन्छन्— "मलाई अब केही थाहा छैन, कुन बाटो सही हो (कतरन्नो गरीयो)? यदि हामीले यो युद्ध जित्यौं भने आफ्ना दाजुभाइ, गुरु र बाजेहरूको रगत बग्नेछ, जसलाई मारेर हामी बाँच्न पनि चाहन्नौं (न जिजीविषामः)। र यदि हामी युद्ध नगरी पछि हटेर उनीहरूले हामीलाई जिते भने पनि अधर्म र अन्यायी दुर्योधनको शासन चल्नेछ। हामी जितौं कि हारौं? दुवैतर्फ केवल विनाश मात्र देखिन्छ!" जब कुनै व्यक्ति यस्तो मोडमा पुग्छ जहाँ उसलाई आफ्ना दुवै विकल्पहरू गलत लाग्छन्, तब उसको बुद्धि पूर्ण रूपमा काम गर्न छोड्छ। अर्जुनको आफ्नै तर्क र बौद्धिक अहंकार अब पूर्ण रूपमा थाकिसकेको छ। यहीँबाट अर्जुनले आफ्नो अहंकार त्यागेर साक्षात् श्रीकृष्णलाई गुरु मान्ने तयारी गर्छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

निर्णय शून्यता (Decision Paralysis) र उच्च मार्गदर्शनको खाँचो

आधुनिक मनोविज्ञानमा यस अवस्थालाई 'Decision Paralysis' भनिन्छ— जब मानिसका अगाडि आएका सबै विकल्पहरू तनावपूर्ण र पीडादायी देखिन्छन्, तब मानिस कुनै पनि निर्णय लिन नसकेर शून्य अवस्थामा पुग्छ। हामी प्रायः सोच्छौं कि हाम्रो आफ्नै बुद्धिले सबै कुराको समाधान निकाल्न सक्छ। तर जीवनमा यस्ता मोडहरू आउँछन् जहाँ हाम्रो तर्क, हाम्रो शिक्षा र हाम्रो अनुभव सबै असफल हुन्छन्। यस्तो बेला जिद्दी गरेर गलत निर्णय लिनुहुँदैन। जब आफ्नै बुद्धिले बाटो देखाउन सक्दैन (न चैतद्विद्मः), तब आफ्नो अहंकार बिसाएर आफूभन्दा ज्ञानी, अनुभवी र पवित्र चेतना (सद्गुरु) को अगाडि आत्मसमर्पण गर्नुपर्छ। अर्जुनले त्यही बुद्धिमत्तापूर्ण कदम चाल्न लागेका छन्।
व्यावहारिक सूत्र :

जब जीवनमा दुवै बाटोहरू कठिन देखिन्छन् र आफ्नै बुद्धिले सही निर्णय लिन सक्दैन, तब जिद्दी नहुनुहोस्। आफ्नो सीमित अहंकार त्यागेर उच्च ज्ञान र निष्पक्ष विवेकको शरण लिनुहोस्।