Chapter 2 • Verse 55

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्।

आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥ ५५॥

prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha mano-gatān |

ātmany evātmanā tuṣṭaḥ sthita-prajñas tadocyate || 55 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

प्रजहाति (prajahāti)=पूर्णतया त्यागिदिन्छ•यदा (yadā)=जब•कामान् (kāmān)=कामना र वासनाहरूलाई•सर्वान् (sarvān)=सबै प्रकारका•पार्थ (pārtha)=हे पार्थ!•मनोगतान् (mano-gatān)=मनमा उत्पन्न हुने•आत्मनि एव (ātmani eva)=आफ्नै आत्मामा नै•आत्मना (ātmanā)=आफ्नै स्वरूपद्वारा•तुष्टः (tuṣṭaḥ)=पूर्ण सन्तुष्ट र तृप्त•स्थितप्रज्ञः (sthita-prajñaḥ)=स्थिर बुद्धि भएको व्यक्ति•तदा (tadā)=त्यस बेला•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पार्थ! जब कुनै मनुष्यले मनमा उत्पन्न हुने सम्पूर्ण कामना र तृष्णाहरूलाई पूर्णतया त्यागिदिन्छ, र आफ्नै आत्मामा आफ्नै स्वरूपद्वारा पूर्ण सन्तुष्ट (आत्मतृप्त) रहन्छ, तब उसलाई 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धि भएको महापुरुष) भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

स्थितप्रज्ञको पहिलो लक्षण— 'आत्मन्येवात्मना तुष्टः'

श्रीकृष्ण अर्जुनको पहिलो प्रश्न ('का भाषा'— स्थितप्रज्ञको परिभाषा के हो?) को उत्तर यस श्लोकमा दिनुहुन्छ। भगवान् दुईवटा मूलभूत लक्षण बताउनुहुन्छ: १. 'प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् मनोगतान्': कामनाहरू शरीरमा होइन, 'मन' मा बस्छन्। जबसम्म मनमा बाहिरी वस्तु, पद र व्यक्तिको भिख माग्ने तृष्णा हुन्छ, तबसम्म बुद्धि स्थिर हुन सक्दैन। स्थितप्रज्ञले ती सम्पूर्ण मनोगत कामनाहरूको अन्त्य गरिदिन्छ। २. 'आत्मन्येवात्मना तुष्टः': कामना त्यागेपछि के ऊ सुक्खा, उदास र निराश हुन्छ? बिल्कुल होइन! उसले बाहिरी वस्तुको इच्छा किन छोड्यो? किनभने उसले आफ्नै भित्र परमानन्दको अनन्त मूल फेला पार्‍यो! जसले आफ्नै आत्मामा परमतत्वको अमृत चाखिसक्यो, उसलाई संसारको नक्कली मिठाईको कुनै लोभ हुँदैन। ऊ आफैंमा पूर्ण सन्तुष्ट (Self-Contented) हुन्छ। यस्तो महापुरुष नै स्थितप्रज्ञ हो!

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

भित्री सन्तुष्टि (Inner Fulfillment) को शक्ति

हाम्रो जीवनको मुख्य समस्या के हो? हामी आफूलाई अपूर्ण ठान्दछौं, र त्यो भित्री खालीपन (Emptiness) भर्न बाहिर दौडिन्छौं: - "यो नयाँ गाडी पाएपछि म खुसी हुनेछु।" - "त्यो मानिसले मेरो प्रशंसा गर्‍यो भने म पूर्ण हुनेछु।" यो अरूमाथि निर्भर भएको 'भिखारी मन' हो। तर श्रीकृष्णको स्थितप्रज्ञ: - ऊ खुसी खोज्न बाहिर जाँदैन; ऊ भित्रबाटै यति धेरै भरिएको (Fulfilled) हुन्छ कि ऊ जहाँ जान्छ, त्यहाँ शान्ति र आनन्द बाँड्दछ। - जब तपाईं आफ्नै साक्षी चैतन्यसँग जोडिनुहुन्छ, तपाईं बाहिरी परिस्थितिको दास बन्न छोड्नुहुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो खुसीको साँचो बाहिरी वस्तु वा मानिसहरूको हातमा नसुम्पनुहोस्। मनका व्यर्थका तृष्णाहरूलाई त्यागेर आफ्नै भित्री शान्ति र आत्म-स्वरूपमा सन्तुष्ट रहन सिक्नुहोस्।