Chapter 2 • Verse 56

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।

वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥ ५६॥

duḥkheṣv anudvigna-manāḥ sukheṣu vigata-spṛhaḥ |

vīta-rāga-bhaya-krodhaḥ sthita-dhīr munir ucyate || 56 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

दुःखेषु (duḥkheṣu)=दुःख र विपत्तिहरू आइपर्दा पनि•अनुद्विग्न-मनाः (anudvigna-manāḥ)=मन विचलित वा भयभीत नहुने•सुखेषु (sukheṣu)=सुख र अनुकूलता प्राप्त हुँदा•विगत-स्पृहः (vigata-spṛhaḥ)=लोभ वा आसक्ति नराख्ने (स्पृहारहित)•वीत (vīta)=मुक्त भइसकेको (हटिसकेको)•राग (rāga)=आसक्ति•भय (bhaya)=डर•क्रोधः (krodhaḥ)=र रिस (क्रोध) बाट•स्थितधीः (sthita-dhīḥ)=स्थिर बुद्धि भएको•मुनिः (muniḥ)=मुनि वा साधक•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— दुःखहरू आइपर्दा जसको मन विचलित वा निराश हुँदैन, सुख प्राप्त हुँदा जसको मनमा कुनै तृष्णा वा घमण्ड हुँदैन, तथा जो आसक्ति (राग), भय र क्रोधबाट पूर्णतया मुक्त भइसकेको छ— त्यस्तो मननशील महापुरुषलाई नै 'स्थितप्रज्ञ मुनि' भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

स्थितप्रज्ञको भावनात्मक सन्तुलन— राग, भय र क्रोधको अन्त्य

अर्जुनको दोस्रो प्रश्न थियो— 'स्थितधीः किं प्रभाषेत' (स्थितप्रज्ञको भावनात्मक स्वभाव र वाणी कस्तो हुन्छ?)। श्रीकृष्ण यहाँ व्यक्तिको भावनात्मक परिपक्वता (Emotional Quotient - EQ) को सर्वोच्च शिखर उद्घाटन गर्नुहुन्छ: १. 'दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः': जब जीवनमा ठूलो विपत्ति, रोग वा वियोग आउँछ, उसको मनमा कुनै आत्तिने, गुनासो गर्ने वा निराशामा डुब्ने 'उद्वेग' (Anxiety/Depression) हुँदैन। ऊ शान्त भएर समाधान खोज्छ। २. 'सुखेषु विगतस्पृहः': जब अनुकूल परिस्थिति, धन वा सफलता मिल्छ, ऊ अहंकारले मात्तिँदैन, न त त्यो सुख कहिल्यै नसकियोस् भनेर टाँसिन्छ। ३. 'वीतरागभयक्रोधः': - 'राग' (Attachment): कसैप्रति अन्धो मोह छैन। - 'भय' (Fear): मृत्यु वा गुम्ने कुनै डर छैन। - 'क्रोध' (Anger): जब इच्छा टुक्रिन्छ तब आउने विषालु रिस छैन। यी तीनै विकारहरू समाप्त भएको महापुरुष नै सच्चा स्थितप्रज्ञ मुनि हो!

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मानसिक स्थिरता (Emotional Mastery) को त्रिकोण

हाम्रो जीवनलाई बिगार्ने तीनवटा मुख्य राक्षस हुन्: १. राग (अन्धो मोह र आसक्ति) २. भय (भविष्यको असुरक्षा र डर) ३. क्रोध (अपेक्षा अनुसार नहुँदा आउने रिस) यी तीन आपसमा जोडिएका छन्: - जब तपाईं कुनै वस्तु वा मानिससँग टाँसिनुहुन्छ (राग), - तब उसलाई गुमाउने डर पैदा हुन्छ (भय), - र जब बाटोमा कुनै अवरोध आउँछ, तब भयानक रिस उठ्छ (क्रोध)। स्थितप्रज्ञ बन्नु भनेको भावनाहीन हुनु होइन; यसको अर्थ हो— आफ्ना भावनाहरूको मालिक बन्नु। सुख र दुःख दुवै जीवनका पाहुना हुन्; तिनीहरूलाई साक्षी भावले हेर्नुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

दुःखमा नआत्तिनुहोस्, सुखमा नमात्तिनुहोस्। आफ्नो मनबाट अनावश्यक मोह, काल्पनिक डर र रिसलाई हटाएर सधैं शान्त र सन्तुलित रहनुहोस्।