ॐअध्याय 2श्लोक 57
Chapter 2 • Verse 57

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।

नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ ५७॥

yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham |

nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 57 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः (yaḥ)=जो पुरुष•सर्वत्र (sarvatra)=सबै ठाउँमा र सबै परिस्थितिमा•अनभिस्नेहः (anabhisnehaḥ)=अन्धो मोह वा आसक्तिरहित छ•तत् तत् (tat tat)=ती ती•प्राप्य (prāpya)=प्राप्त गरेर•शुभ-अशुभम् (śubhāśubham)=शुभ (राम्रो) वा अशुभ (नराम्रो)•न अभिनन्दति (na abhinandati)=न त अत्यधिक खुसी भएर प्रशंसा गर्दछ•न द्वेष्टि (na dveṣṭi)=न त घृणा वा द्वेष नै गर्दछ•तस्य (tasya)=उसको•प्रज्ञा (prajñā)=बुद्धि वा चेतना•प्रतिष्ठिता (pratiṣṭhitā)=दृढतापूर्वक प्रतिष्ठित वा स्थिर छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो व्यक्ति सबै परिस्थितिहरूमा अन्धो मोह वा आसक्तिबाट रहित छ, र जीवनमा अनुकूल (शुभ) वा प्रतिकूल (अशुभ) परिस्थिति आइपर्दा न त अति रमाउँछ न त द्वेष वा घृणा नै गर्दछ— उसको बुद्धि पूर्णतया स्थिर र प्रतिष्ठित भएको मानिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

शुभ र अशुभ दुवैमा तटस्थ दृष्टि

श्रीकृष्ण स्थितप्रज्ञको सामाजिक अन्तरक्रियालाई थप स्पष्ट पार्नुहुन्छ: "अर्जुन! यो संसारमा बाहिरी घटनाहरू सधैं हाम्रो अनुकूल हुँदैनन्। कहिले कसैले फूलको माला लगाइदिन्छ (शुभ), कहिले कसैले ढुङ्गा हान्छ (अशुभ)। कहिले मौसम सुन्दर हुन्छ, कहिले बाढीपहिरो आउँछ। तर स्थितप्रज्ञ महापुरुषको विशेषता के हुन्छ? - 'नाभिनन्दति': जब शुभ हुन्छ, ऊ अहंकारले मात्तिएर विजयोत्सव मनाउँदै अरूलाई होच्याउँदैन। - 'न द्वेष्टि': जब अशुभ हुन्छ, ऊ कसैलाई सराप्दैन, न त परिस्थितिप्रति मनमा विष पाल्छ। ऊ दुवै अवस्थालाई साक्षी भावले हेर्छ। जसको मन यस्तो अखण्ड तटस्थतामा स्थापित छ, उसको बुद्धि वास्तविक रूपमा 'प्रतिष्ठिता' (अटल) छ!"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

प्रतिक्रिया (Reaction) बनाम विवेकपूर्ण प्रत्युत्तर (Response)

हाम्रो साधारण मनको बानी के हो? - कसैले राम्रो भनिदियो भने हामी खुसीले गद्गद् हुन्छौं र उसलाई आफ्नो सर्वस्व ठान्छौं। - त्यही मानिसले भोलि आलोचना गर्‍यो भने हामी उसलाई घृणा गर्न थाल्छौं। हाम्रो मन बाहिरी रिमोट कन्ट्रोलबाट चल्ने टिभीजस्तो भएको छ। अरूले जे बटन थिच्छन्, हामी त्यही नाच्छौं। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: आफ्नो रिमोट कन्ट्रोल आफ्नै हातमा राख्नुहोस्। अरूको प्रशंसा वा निन्दाले आफ्नो आन्तरिक शान्तिलाई तलमाथि हुन नदिनुहोस्। तटस्थ भएर जीवनका सबै रङ्गहरूलाई स्वीकार्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

बाहिरी अनुकूल वा प्रतिकूल परिस्थितिहरूमा अति-प्रतिक्रिया (Over-react) नगर्नुहोस्। न त प्रशंसामा मात्तिनुहोस् न त आलोचनामा कसैप्रति द्वेष राख्नुहोस्; आफ्नो बुद्धि र विवेकलाई सधैं स्थिर राख्नुहोस्।