अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

अर्जुनको तेस्रो प्रश्न थियो— 'किमासीत' (स्थितप्रज्ञ कसरी बस्दछ वा इन्द्रियहरूलाई कसरी नियन्त्रण गर्दछ?)। श्रीकृष्ण यहाँ प्रकृतिको एउटा अत्यन्त सटीक र सुन्दर उदाहरण दिनुहुन्छ: "कछुवा (कूर्म) नदी किनारमा हिँडिरहेको हुन्छ, तर जब बाहिरबाट कुनै शिकारी वा खतरा आउँछ, ऊ तुरुन्तै आफ्ना हात, खुट्टा र टाउकोलाई आफ्नो बलियो खपेटा (Shell) भित्र तान्दछ। बाहिरको कुनै पनि प्रहारले उसलाई छुन सक्दैन। जब खतरा टर्छ, ऊ फेरि आफ्ना अङ्गहरू निकालेर काम गर्छ। स्थितप्रज्ञको अवस्था पनि ठीक यस्तै हुन्छ: ऊ संसारबाट आँखा वा कान फोडेर भाग्दैन। ऊ संसारमै बस्छ, तर जब सांसारिक काम, क्रोध, लोभ वा विकृत विषय-भोगहरूको आक्रमण हुन्छ, ऊ तुरुन्तै आफ्ना इन्द्रियहरूलाई कछुवाझैं भित्री आत्म-केन्द्रमा समेटेर सुरक्षित राख्दछ। ऊ इन्द्रियहरूको मालिक हुन्छ, दास होइन!"

हाम्रो आधुनिक युगमा हाम्रा इन्द्रियहरू (आँखा, कान, मन) २४ घण्टा बाहिरी संसारतर्फ खुला छन्: - मोबाइलको स्क्रिन स्क्रोल गरिरहने - अरूको कुरा सुनिरहने - बाहिरी उत्तेजना (Stimuli) ले दिमागलाई निरन्तर थकाइरहने। हामी आफ्ना इन्द्रियहरूलाई 'बन्द' गर्नै जान्दैनौं। श्रीकृष्णको कछुवा मोडेलले सिकाउँछ: - दिनभरिमा केही समय आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई बाहिरी सूचना, सामाजिक सञ्जाल र कोलाहलबाट पूर्णतया बन्द गरेर आफ्नो भित्र तान्नुहोस् (Pratyahara / Sensory Withdrawal)। - यो भित्री मौनताले तपाईंको मानसिक ब्याट्रीलाई १००% रिचार्ज गरिदिन्छ।