Chapter 2 • Verse 59

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।

रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥ ५९॥

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |

rasa-varjaṁ raso'py asya paraṁ dṛṣṭvā nivartate || 59 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

विषयाः (viṣayāḥ)=इन्द्रियका विषय-भोगहरू•विनिवर्तन्ते (vinivartante)=निवृत्त हुन्छन् (टाढा भाग्छन्)•निराहारस्य (nirāhārasya)=इन्द्रियहरूलाई बाहिरी भोग नदिने (उपवास बस्ने)•देहिनः (dehinaḥ)=साधक वा देहधारीको•रस-वर्जम् (rasa-varjam)=तर भित्री रस (स्वाद वा तृष्णा) बाँकी नै रहन्छ•रसः अपि (rasaḥ api)=त्यो सूक्ष्म स्वाद वा वासना पनि•अस्य (asya)=यस ज्ञानी साधकको•परम् (param)=परमात्मालाई (परम सत्यलाई)•दृष्ट्वा (dṛṣṭvā)=साक्षात्कार गरेपछि•निवर्तते (nivartate)=सदाका लागि समाप्त हुन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— इन्द्रियहरूलाई बाहिरी विषय-भोगहरूबाट रोक्ने (निराहार बस्ने) साधकका बाहिरी विषयहरू त निवृत्त हुन्छन्, तर मनभित्रको सूक्ष्म स्वाद (रस वा तृष्णा) भने बाँकी नै रहन्छ। तर परमात्मा (परम सत्य) को प्रत्यक्ष साक्षात्कार भएपछि भने उसको त्यो सूक्ष्म स्वाद र वासना पनि सदाका लागि समाप्त हुन्छ!

महाभारतको परिस्थिति

दमन बनाम रूपान्तरण— 'परं दृष्ट्वा निवर्तते'

श्रीकृष्ण मानव मनोविज्ञानको सबैभन्दा गहिरो र सूक्ष्म रहस्य खोल्नुहुन्छ। धेरै मानिसहरू जब तपस्या वा व्रत गर्छन्: उनीहरू बाहिरबाट खाना खान छोड्छन् (उपवास बस्छन्), आँखा चिम्लन्छन्। तर मनभित्र के चलिरहेको हुन्छ? मिठो खानेकुराको स्वाद, वासना र भोगको तीव्र तृष्णा (रस) भित्र मडारिइरहेको हुन्छ। यसलाई भनिन्छ— 'दमन' (Suppression)। जबसम्म भित्रको स्वाद मर्देन, तबसम्म मानिस जुनसुकै बेला फेरि पतित हुन सक्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "अर्जुन! जबसम्म तिमीले कुनै ठूलो आनन्द पाउँदैनौ, तबसम्म सानो आनन्दको मोह छुट्न सक्दैन। तर जब साधकले परमात्माको त्यो परम दिव्य अमृत (परमानन्द) को साक्षात्कार गर्छ, तब संसारका सम्पूर्ण सडेगलेका विषय-भोगहरूको स्वाद आफैं फिका र तुच्छ बन्दछ। सच्चा त्याग दमनबाट होइन, उच्चतर आनन्दको प्राप्ति (Higher Taste) बाट हुन्छ!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

नराम्रो बानी छुटाउने वैज्ञानिक नियम (The Higher Taste)

हाम्रो जीवनमा हामी कुनै नराम्रो बानी (खराब खानपान, लत, आलस्य, वासना) छोड्न खोज्छौं। हामी इच्छाशक्ति (Willpower) लगाएर त्यसलाई जबर्जस्ती दबाउँछौं (Suppression)। तर केही दिनपछि हामी फेरि त्यही बानीमा फर्किन्छौं। किन? किनभने हाम्रो मनभित्र त्यो 'रस' (Temptation) अझै जीवित छ। मनोविज्ञानको नियम छ: "तपाईं केवल हटाएर कुनै बानी छोड्न सक्नुहुन्न; तपाईंले त्यसलाई कुनै उच्चतर कुराले प्रतिस्थापन (Replace) गर्नुपर्छ।" जब तपाईंलाई ध्यान, ज्ञान, सेवा र आत्म-शान्तिको साँचो आनन्द (The Higher Taste) मिल्छ, तब पुराना सस्तो लतहरू आफैं झरेर जान्छन्।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना कमजोरीहरूलाई जबर्जस्ती दबाउनुको साट्टा आफ्नो चेतनालाई परमात्मा, ज्ञान र उच्च जीवन-मूल्यसँग जोड्नुहोस्। जब ठूलो आनन्दको अनुभव हुन्छ, सांसारिक तुच्छ वासनाहरू आफैं हराएर जान्छन्।