अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग
साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥ ६०॥
yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṁ manaḥ || 60 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
यततः (yatataḥ)=आत्म-नियन्त्रणको निरन्तर प्रयत्न गरिरहेको•हि अपि (hi api)=हुँदाहुँदै पनि•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•पुरुषस्य (puruṣasya)=मनुष्यको•विपश्चितः (vipaścitaḥ)=बुद्धिमान् र विवेकी पुरुषको पनि•इन्द्रियाणि (indriyāṇi)=इन्द्रियहरू•प्रमाथीनि (pramāthīni)=प्रमथनशील (मनलाई मथ्ने / उत्तेजित पार्ने)•हरन्ति (haranti)=हरण गरिदिन्छन् (खिचेर लैजान्छन्)•प्रसभम् (prasabham)=बलपूर्वक (जबर्जस्ती)•मनः (manaḥ)=मनलाई।
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! आत्म-संयमको निरन्तर प्रयत्न गरिरहेको अत्यन्त बुद्धिमान् र विवेकी साधकको मनलाई पनि यी अत्यन्त चञ्चल र मथनशील (प्रमाथी) इन्द्रियहरूले बलपूर्वक हरण गरेर विषय-भोगतर्फ भड्काइदिन्छन्!
इन्द्रियहरूको भयानक शक्ति— विश्वामित्रको दृष्टान्त
आध्यात्मिक यात्रामा कहिल्यै आत्मसन्तुष्ट (Complacent) नहुनुहोस्
आफ्नो आत्म-नियन्त्रणमा कहिल्यै घमण्ड नगर्नुहोस्। इन्द्रियहरू अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छन्; त्यसैले सधैं सजग, सतर्क र नम्र रहेर खराब संगत र प्रलोभनहरूबाट टाढा रहनुहोस्।