अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्रीकृष्ण मानव पतनको वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक प्रक्रियालाई कडी-दर-कडी खोल्नुहुन्छ। दुर्योधनको उदाहरण हेरौं: १. 'ध्यायतो विषयान्': दुर्योधनले इन्द्रप्रस्थको मयसभामा पाण्डवहरूको वैभव, सुन र मणिहरू केवल आँखाले हेर्‍यो र त्यसैको चिन्तन गर्न थाल्यो। २. 'सङ्गस्तेषूपजायते': चिन्तन गर्दागर्दै पाण्डवहरूको सम्पत्तिप्रति उसको गहिरो आसक्ति बस्यो। ३. 'सङ्गात्संजायते कामः': आसक्तिबाट तीव्र तृष्णा जन्मियो— "यो मलाई जसरी पनि चाहिन्छ!" ४. 'कामात्क्रोधोऽभिजायते': जब पाण्डवहरूले धर्मपूर्वक राज्य दिन मानेनन्, तब दुर्योधनको मनमा पाण्डवहरूप्रति भयानक क्रोध र ईर्ष्याको ज्वाला दन्कियो! पतन कुनै ठूलो घटनाबाट होइन, केवल एउटा सानो विचारको निरन्तर चिन्तनबाट सुरु हुन्छ!

हाम्रो जीवनमा कुनै पनि अपराध, लत वा गल्ती एकै रातमा हुँदैन: - कसैले एक पटक रक्सी वा लागूऔषधको बारेमा सोच्छ (चिन्तन)। - बारम्बार सोच्दा मनमा झुकाव बढ्छ (आसक्ति)। - आसक्ति बढेपछि त्यो नभई नहुने लत बन्छ (काम/तृष्णा)। - अनि जब कसैले रोक्न खोज्छ वा त्यो वस्तु पाइँदैन, तब पागलपन र रिस उठ्छ (क्रोध)। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: यदि तपाईं आगलागी रोक्न चाहनुहुन्छ भने, आगो लागिसकेपछि होइन, सानो झिल्कोमै त्यसलाई निभाउनुहोस्! आफ्नो सोच र चिन्तनलाई सुरुमै शुद्ध राख्नुहोस्।