अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग
साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥ ६३॥
krodhād bhavati sammohaḥ sammohāt smṛti-vibhramaḥ |
smṛti-bhraṁśād buddhi-nāśo buddhi-nāśāt praṇaśyati || 63 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
क्रोधात् (krodhāt)=क्रोध (रिस) बाट•भवति (bhavati)=हुन्छ / उत्पन्न हुन्छ•संमोहः (sammohaḥ)=अति मूढता वा विवेकहीनता (अन्धोपन)•संमोहात् (sammohāt)=त्यस मूढताबाट•स्मृति-विभ्रमः (smṛti-vibhramaḥ)=स्मृति (संस्कार, शिक्षा र मर्यादा) को भ्रम वा विस्मृति•स्मृति-भ्रंशात् (smṛti-bhraṁśāt)=स्मृति नष्ट हुनाले•बुद्धि-नाशः (buddhi-nāśaḥ)=विवेक तथा निर्णय क्षमता (बुद्धि) को पूर्ण विनाश•बुद्धि-नाशात् (buddhi-nāśāt)=र बुद्धिको विनाश हुनाले•प्रणश्यति (praṇaśyati)=मनुष्य आफ्नो अस्तित्वबाट पूर्णतया नष्ट हुन्छ (अधःपतन हुन्छ)।
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— क्रोधबाट सम्मोह (विवेकहीन अन्धोपन) उत्पन्न हुन्छ; सम्मोहबाट स्मृतिको भ्रम (आफ्ना संस्कार, शिक्षा र मर्यादाको विस्मृति) हुन्छ; स्मृति नष्ट भएपछि विवेक एवं निर्णय क्षमता (बुद्धि) को नाश हुन्छ; र बुद्धिको नाश भएपछि मनुष्य आफ्नो सम्पूर्ण जीवनबाट पूर्णतया नष्ट (पतित) हुन्छ!
पतनको भर्याङ (भाग २)— मानव विनाशको अन्तिम चक्रव्यूह
रिसको एक क्षण र सम्पूर्ण जीवनको बर्बादी
क्रोधलाई कहिल्यै आफ्नो बुद्धिको मालिक बन्न नदिनुहोस्। जब रिस उठ्न थाल्छ, मौन बस्नुहोस् र त्यहाँबाट हट्नुहोस्। याद राख्नुहोस्— बुद्धिको रक्षा गर्नु नै आफ्नो जीवनको रक्षा गर्नु हो।