Chapter 2 • Verse 64

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान्निन्द्रियैश्चरन्।

आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥ ६४॥

rāga-dveṣa-viyuktais tu viṣayān indriyaiś caran |

ātma-vaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati || 64 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

राग-द्वेष-वियुक्तैः (rāga-dveṣa-viyuktaiḥ)=राग (आसक्ति) र द्वेष (घृणा) बाट पूर्णतया मुक्त भएका•तु (tu)=तर•विषयान् (viṣayān)=इन्द्रियका विषयहरूमा•इन्द्रियैः (indriyaiḥ)=इन्द्रियहरूद्वारा•चरन् (caran)=विचरण वा व्यवहार गर्दा पनि•आत्म-वश्यैः (ātma-vaśyaiḥ)=आफ्नै पूर्ण वशमा रहेका इन्द्रियहरूद्वारा•विधेयात्मा (vidheyātmā)=आफ्नो मनलाई जितिसकेको साधकले•प्रसादम् (prasādam)=अन्तस्करणको परम प्रसन्नता र निर्मल शान्तिलाई•अधिगच्छति (adhigacchati)=प्राप्त गर्दछ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर आफ्नो मनलाई पूर्ण वशमा राखिसकेको साधकले राग (आसक्ति) र द्वेष (घृणा) दुवैबाट मुक्त भएका आफ्ना अधीनस्त इन्द्रियहरूद्वारा संसारका विषयहरूमा विचरण गर्दा पनि अन्तस्करणको परम निर्मल शान्ति (प्रसाद) प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

स्थितप्रज्ञ कसरी हिँड्डुल गर्छ?— 'व्रजेत किम्' को उत्तर

अर्जुनको चौथो र अन्तिम प्रश्न थियो— 'व्रजेत किम्' (स्थितप्रज्ञ संसारमा कसरी हिँड्डुल वा व्यवहार गर्दछ?)। के ऊ संसार त्यागेर गुफामा बस्नुपर्छ? श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "होइन अर्जुन! स्थितप्रज्ञ संसार त्यागेर भाग्दैन। ऊ बजारमा हिँड्छ, राज्य चलाउँछ, भोजन गर्छ, र आवश्यक परे धर्मयुद्ध पनि लड्छ! तर साधारण मानिस र स्थितप्रज्ञको विचरणमा आकाश-जमिनको फरक हुन्छ: - साधारण मानिस इन्द्रियको विषयमा जाँदा या त लोभले टाँसिन्छ (राग), या त घृणाले रिसाउँछ (द्वेष)। - तर स्थितप्रज्ञका इन्द्रियहरू उसको आफ्नै वशमा हुन्छन् (आत्मवश्यैः)। ऊ न कसैसँग टाँसिन्छ, न कसैसँग द्वेष गर्छ। ऊ संसारको हिलोमा फूलेको कमलझैं पूर्ण पवित्र रहन्छ र सधैं भित्री ईश्वरीय आनन्द (प्रसाद) मा मग्न हुन्छ!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

संसारमा बस्नुहोस् तर संसारलाई आफूभित्र पस्न नदिनुहोस्

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि अध्यात्म भनेको सबै कुरा त्यागेर संन्यासी हुनु हो। तर गीताको सौन्दर्य नै यही हो: - पानीमा डुङ्गा हुनु स्वाभाविक हो; तर डुङ्गाभित्र पानी पस्यो भने डुङ्गा डुब्छ। - त्यसै गरी, तपाईं संसारमा बस्नु स्वाभाविक हो; तर संसारका लोभ, ईर्ष्या र वासना तपाईंको मनभित्र पस्नु हुँदैन। जब तपाईं राग र द्वेषबाट मुक्त भएर आफ्नो काम, परिवार र समाजमा विचरण गर्नुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि कोलाहलले तपाईंको भित्री प्रसन्नतालाई छुन सक्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

संसारबाट भाग्ने होइन, संसारमा राग र द्वेषरहित भएर बाँच्ने कला सिक्नुहोस्। आफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राखेर काम गर्नुहोस्; यस्तो निर्मल आचरणले नै जीवनमा परम मानसिक शान्ति (प्रसाद) ल्याउँछ।