अध्याय 2श्लोक 65
Chapter 2 • Verse 65

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।

प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते॥ ६५॥

prasāde sarva-duḥkhānāṁ hānir asyopajāyate |

prasanna-cetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate || 65 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

प्रसादे (prasāde)=अन्तस्करणको निर्मल शान्ति (प्रसाद) प्राप्त भएपछिसर्व-दुःखानाम् (sarva-duḥkhānām)=सम्पूर्ण सांसारिक दुःखहरूकोहानिः (hāniḥ)=नाश वा अन्त्यअस्य (asya)=यस साधककोउपजायते (upajāyate)=हुन्छप्रसन्न-चेतसः (prasanna-cetasaḥ)=परम प्रसन्न र शान्त चित्त भएको मनुष्यकोहि (hi)=किनकिआशु (āśu)=शीघ्र नै (तुरुन्तै)बुद्धिः (buddhiḥ)=बुद्धिपर्यवतिष्ठते (paryavatiṣṭhate)=सबैतिरबाट स्थिर भई परमात्मामा प्रतिष्ठित हुन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अन्तस्करणको यस्तो निर्मल शान्ति (प्रसाद) प्राप्त हुनासाथ मनुष्यका सम्पूर्ण सांसारिक दुःखहरूको पूर्ण अन्त्य हुन्छ; र यस्तो प्रसन्न चित्त भएका साधकको बुद्धि अत्यन्त शीघ्र नै परमात्मामा पूर्णतया स्थिर र प्रतिष्ठित हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

समस्त दुःखहरूको अन्तिम निदान— 'प्रसाद'

अर्जुनले पहिलो अध्यायमा विलाप गर्दै भनेका थिए— "मेरो मुटु सुक्यो, मेरो गाण्डीव हातबाट खस्यो, म शोकले मर्न लागेँ।" अर्जुन दुःखको औषधि खोजिरहेका थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई दुःखको अन्तिम औषधि दिनुहुन्छ: "अर्जुन! जब मनुष्यले राग र द्वेष त्यागेर अन्तस्करणको निर्मल शान्ति (प्रसाद) प्राप्त गर्छ, तब संसारका कुनै पनि दुःख टिक्न सक्दैनन्। जसरी सूर्य उदाउनासाथ हजारौं वर्षको घोर अन्धकार एकै क्षणमा हराउँछ, त्यसै गरी प्रसन्न चित्त हुनासाथ जन्म-जन्मान्तरका सम्पूर्ण मानसिक शोक र पीडाहरू भष्म हुन्छन्। प्रसन्न मन नै बुद्धिको स्थिरताको सबैभन्दा ठूलो आधार हो!"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

खुसी मन नै सर्वोच्च बुद्धिको आधार

आधुनिक न्यूरोसाइन्स (Neuroscience) ले प्रमाणित गरेको छ: - जब मानिस तनाव, डर वा डिप्रेसनमा हुन्छ, उसको मस्तिष्कको प्रीफ्रन्टल कोर्टेक्स (निर्णय लिने बुद्धि) जाम हुन्छ। - तर जब मन शान्त र प्रसन्न (Prasanna Cetas) हुन्छ, तब मस्तिष्कको कार्यक्षमता, रचनात्मकता र बुद्धिमत्ता उच्च विन्दुमा पुग्छ। सच्चा खुसी बाहिरको कुनै उपलब्धिमा होइन; आफ्नो मनलाई शुद्ध र रागद्वेषरहित बनाउनुमा छ। शान्त चित्त नै सबै दुःखहरूको अन्त्य हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनलाई सधैं प्रसन्न, हलुङ्गो र निर्मल राख्नुहोस्। जब अन्तस्करणमा शान्ति हुन्छ, तब जीवनका ठूला-ठूला समस्या र दुःखहरू आफैं फिका र समाधानयुक्त बन्दछन्।