ॐअध्याय 2श्लोक 66
Chapter 2 • Verse 66

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।

न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥ ६६॥

nāsti buddhir ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |

na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham || 66 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न अस्ति (na asti)=हुँदैन•बुद्धिः (buddhiḥ)=निश्चयात्मक विवेक वा बुद्धि•अयुक्तस्य (ayuktasya)=असंयमी वा मनलाई नजित्ने मानिसको•न च (na ca)=र न त•अयुक्तस्य (ayuktasya)=त्यस असंयमीको मनमा•भावना (bhāvanā)=आत्म-चिन्तन वा सद्भावना हुन सक्छ•न च (na ca)=र न त•अभावयतः (abhāvayataḥ)=भावना वा ध्यान नगर्नेलाई•शान्तिः (śāntiḥ)=शान्ति मिल्दछ•अशान्तस्य (aśāntasya)=र अशान्त मानिसलाई•कुतः (kutaḥ)=कहाँबाट सम्भव छ•सुखम् (sukham)=वास्तविक सुख वा आनन्द?

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मन र इन्द्रियहरूलाई संयम नगर्ने असंयमी मनुष्यमा न त निश्चयात्मक बुद्धि हुन्छ, न त उसको मनमा आत्म-चिन्तन (सद्भावना) नै हुन्छ। चिन्तन नगर्नेलाई शान्ति प्राप्त हुन सक्दैन, र शान्ति नभएको अशान्त मनुष्यलाई सुख कहाँबाट मिल्न सक्छ?

महाभारतको परिस्थिति

शान्ति बिना सुख असम्भव— 'अशान्तस्य कुतः सुखम्'

दुर्योधनसँग सम्पूर्ण भारतवर्षको अकूत धन, सेना, सुन, महल र नोकरचाकरहरू थिए। तर के दुर्योधन कहिल्यै सुखी भयो? कदापि भएन! ऊ दिनरात ईर्ष्या, षड्यन्त्र, डर र क्रोधको भुङ्ग्रोमा जलिरह्यो। किन? किनकि उसको मन असंयमित (अयुक्त) थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सुखको स्वर्णिम कडी सम्झाउनुहुन्छ: १. असंयमी मन भएको मानिसमा साँचो बुद्धि हुँदैन। २. बुद्धि नभए आत्म-चिन्तन वा ध्यान हुँदैन। ३. ध्यान नभए कहिल्यै आन्तरिक शान्ति मिल्दैन। ४. र जबसम्म मन अशान्त छ, तबसम्म संसारका जस्तोसुकै विलासिता दिए पनि उसले एक थोपा पनि सच्चा सुख पाउन सक्दैन!
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सुखको स्रोत— बाहिरी सम्पत्ति होइन, भित्री शान्ति

हाम्रो आधुनिक समाजको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो: - हामीसँग सुत्नका लागि ५ लाखको महँगो ओछ्यान छ, तर निन्द्रा छैन (शान्ति छैन)। - हामीसँग महँगा खाना छन्, तर भोक र पाचन छैन। - हामीसँग मनोरञ्जनका हजारौं साधन छन्, तर मुटुभित्र चरम अशान्ति र एक्लोपन छ। हामी सुख खोज्न बाहिर भौंतारिइरहेका छौं, तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— 'अशान्तस्य कुतः सुखम्?' शान्ति नै सुखको जननी हो। जबसम्म मनभित्र शान्ति छैन, तबसम्म कुनै पनि बाहिरी वस्तुले तपाईंलाई सुखी बनाउन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनलाई संयमित राख्नुहोस्। बाहिरी भोगहरूको पछि दौडिनुको साटो मनलाई शान्त बनाउने अभ्यास गर्नुहोस्; किनकि अशान्त मनले संसार जिते पनि कहिल्यै सुख पाउन सक्दैन।