ॐअध्याय 2श्लोक 69
Chapter 2 • Verse 69

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥ ६९॥

yā niśā sarva-bhūtānāṁ tasyāṁ jāgarti saṁyamī |

yasyāṁ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ || 69 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

या (yā)=जो•निशा (niśā)=रात (अन्धकार)•सर्व-भूतानाम् (sarva-bhūtānām)=सम्पूर्ण साधारण प्राणीहरूका निम्ति हुन्छ•तस्याम् (tasyām)=त्यस (आत्मज्ञान रूपी रात्रि) मा•जागर्ति (jāgarti)=जाग्राम रहन्छ / ब्यूँझिन्छ•संयमी (saṁyamī)=संयमी योगी•यस्याम् (yasyām)=र जसमा•जाग्रति (jāgrati)=सचेत भई मस्त ब्यूँझिएका हुन्छन्•भूतानि (bhūtāni)=साधारण सांसारिक प्राणीहरू•सा (sā)=त्यो (सांसारिक विषय-भोग)•निशा (niśā)=रात सरह अन्धकार हुन्छ•पश्यतः (paśyataḥ)=तत्वदर्शी (सत्यलाई देख्ने)•मुनेः (muneḥ)=ज्ञानी मुनिका निम्ति।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सम्पूर्ण साधारण प्राणीहरूका निम्ति जे रात (अन्धकारमय) समान हुन्छ, त्यसमा आत्म-संयमी योगी पूर्ण सचेत भई जागिरहेको हुन्छ; र जसमा सम्पूर्ण संसारी प्राणीहरू ब्यूँझिएर दौडिरहेका हुन्छन् (सांसारिक विषय-भोग), त्यो तत्वदर्शी ज्ञानी मुनिका निम्ति रात (निद्रा/अन्धकार) समान हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

चेतनाको विपरित ध्रुव— ज्ञानी र संसारीको अन्तर

श्रीकृष्ण एक अत्यन्त गहिरो र रहस्यमय विरोधाभास (Paradox) प्रस्तुत गर्नुहुन्छ: "अर्जुन! ज्ञानी महापुरुष र साधारण मानिसको संसार ठ्याक्कै उल्टो हुन्छ: १. आत्मज्ञान, ध्यान, सत्य, परमात्मा र शाश्वत धर्म— साधारण संसारी मानिसका निम्ति यो 'रात' जस्तै हो (ऊ यसमा निदाएको हुन्छ, उसलाई यसको कुनै चासो वा होश हुँदैन)। तर संयमी योगी यही आत्म-चेतनामा चौबीसै घण्टा पूर्ण जाग्राम रहन्छ! २. धनको लोभ, ईर्ष्या, षड्यन्त्र, वासना र सांसारिक विलासिता— यसमा संसारी मानिसहरू दिनको उज्यालोमा झैं आँखा खोलेर मस्त दौडिरहेका हुन्छन्। तर ज्ञानी मुनिका निम्ति यो सांसारिक पागलपन केवल एउटा अन्धकारमय रात वा दुःस्वप्न सरह हुन्छ, जसमा उसको कुनै रुचि वा लगाव हुँदैन!"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

तपाईं कुन कुरामा ब्यूँझिनुभएको छ?

हाम्रो समाजमा अधिकांश मानिसहरू केका लागि बाँचिरहेका छन्? - अरूलाई देखाउन धन कमाउने - अरूको निन्दा गर्ने - क्षणिक इन्द्रिय-सुखका लागि आफ्नो अमूल्य जीवन खेर फाल्ने। संसारी दृष्टिले उनीहरू धेरै 'सक्रिय' र 'चलाख' देखिन्छन्, तर आध्यात्मिक दृष्टिले उनीहरू घोर अज्ञानको निद्रामा सुतिरहेका छन्। सच्चा जागरण के हो? जब तपाईं यो बुझ्नुहुन्छ कि सांसारिक भ्रम क्षणिक हो, र आफ्नो भित्री आत्मा, शान्ति र सत्यको ज्योतिमा ब्यूँझिनुहुन्छ— तब तपाईं सच्चा साधक बन्नुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

संसारको अन्धो दौडमा नदौडिनुहोस्। जे कुरामा संसार निदाएको छ (सत्य, शान्ति, आत्मज्ञान), त्यसमा ब्यूँझनुहोस्; र जे कुरामा संसार पागल भएर दौडिरहेको छ (क्षणभङ्गुर लोभ र वासना), त्यसबाट अनासक्त रहनुहोस्।