अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

सञ्जयले हस्तिनापुरको राजदरबारमा चिन्तित धृतराष्ट्रलाई सुनाउँछन् कि कुरुक्षेत्रको मैदानमा अर्जुनले आफ्ना सम्पूर्ण शङ्का, भय, कायरता र अन्तिम आत्मसमर्पण पोखिसकेपछि एउटा अन्तिम निर्णय सुनाए— "न योत्स्ये" (म लड्ने छैन!)। र त्यसपछि अर्जुन पूर्ण रूपमा मौन (तूष्णीं बभूव ह) भएर बसे। सञ्जयले यहाँ अर्जुनका लागि दुईवटा अत्यन्तै शक्तिशाली विशेषण प्रयोग गरेका छन्: 'गुडाकेशः' (निद्रा र आलस्यलाई जित्ने) र 'परन्तपः' (शत्रुको छाती थर्काउने वीर)। सञ्जयले धृतराष्ट्रलाई सतर्क गराउँदैछन्— "हे राजन्! अर्जुन कुनै कातर भएर लड्दिनँ भनेका होइनन्; उनी त महाबली परन्तप हुन्। उनको यो मौनता कुनै पराजय होइन; यो त आफ्ना सबै मानवीय तर्कहरू सकिएपछि गुरुको वाणी सुन्नका लागि गरिएको परम मौनता हो।" जब शिष्यका सम्पूर्ण तर्कहरू समाप्त हुन्छन् र ऊ भित्रबाट पूर्ण रूपमा चुप लाग्छ, तब मात्र जगद्गुरुको वास्तविक उपदेश सुरु हुन्छ।

जबसम्म मानिस आफ्नै तर्क, आफ्नै गुनासो र आफ्नै बहानाबाजीमा बोलिरहन्छ, तबसम्म ऊ अरूको कुरा सुन्न वा सिक्न सक्दैन। अर्जुनले आफूसँग भएका सम्पूर्ण बौद्धिक हतियार र तर्कहरू खर्च गरिसके। अब उनीसँग बोल्ने कुनै शब्द बाँकी रहेन। उनी पूर्ण मौन (तूष्णीं बभूव) भए। यो मौनता जीवनको एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण अवस्था हो। जब तपाईं जीवनका चुनौतीहरूको अगाडि आफ्ना झूटा तर्कहरू र गुनासोहरू बन्द गरेर पूर्ण रूपमा शान्त बस्नुहुन्छ, तब मात्र परमात्माको दिव्य वाणी (Inner Voice / Intuition) तपाईंको हृदयमा गुञ्जिन थाल्छ। सच्चा ज्ञान सुन्नका लागि पहिले मनको बकबास बन्द हुनुपर्छ।