Chapter 3 • Verse 10

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः।

अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्॥ १०॥

saha-yajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |

anena prasaviṣyadhvam eṣa vo'stv iṣṭa-kāma-dhuk || 10 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सह-यज्ञाः (saha-yajñāḥ)=यज्ञ (परस्पर समर्पण र सेवाको भावना) सहित•प्रजाः (prajāḥ)=सम्पूर्ण मानव र प्राणीहरूलाई•सृष्ट्वा (sṛṣṭvā)=रचेर वा सृष्टि गरेर•पुरा (purā)=सृष्टिको आदि कालमा•उवाच (uvāca)=भन्नुभयो•प्रजापतिः (prajāpatiḥ)=सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीले•अनेन (anena)=यस यज्ञ (परस्पर त्याग र सहयोग) द्वारा•प्रसविष्यध्वम् (prasaviṣyadhvam)=उन्नति र वृद्धि प्राप्त गर•एषः (eṣaḥ)=यो यज्ञ•वः (vaḥ)=तिमीहरूका लागि•अस्तु (astu)=होस्•इष्ट-काम-धुक् (iṣṭa-kāma-dhuk)=इच्छा गरिएका सम्पूर्ण सुख र कामनाहरू दुहुने (कामधेनु गाई समान)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सृष्टिको सुरुमा प्रजापति ब्रह्माजीले यज्ञ (परस्पर समर्पण र सहयोगको भावना) सहित मनुष्य प्रजाको रचना गरेर भन्नुभयो: 'यस यज्ञद्वारा तिमीहरू वृद्धि र समृद्धि प्राप्त गर, र यो यज्ञ तिमीहरूका सम्पूर्ण अभीष्ट मनोकामनाहरू पूरा गर्ने कामधेनु गाई समान बनोस्।'

महाभारतको परिस्थिति

सृष्टिको मूल सिद्धान्त: पारस्परिकता र सहअस्तित्व

श्रीकृष्णले यहाँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको निर्माण सिद्धान्त व्याख्या गर्नुहुन्छ। ईश्वरले मानिसलाई एक्लो र स्वार्थी बनाएर पठाउनुभएन; मानिसको साथमा 'यज्ञ' (समर्पण र परस्पर सहयोगको सूत्र) पनि जोडेर पठाउनुभयो। ब्रह्माण्डमा कुनै पनि कुरा एक्लै बाँच्न सक्दैन: - सूर्यले पृथ्वीलाई ताप र प्रकाश दिन्छ (यज्ञ)। - बादलले समुद्रबाट पानी लिएर जमिनमा बर्साउँछ (यज्ञ)। - रूखले विषालु कार्बनडाइअक्साइड लिएर प्राणवायु अक्सिजन र मीठा फल दिन्छ (यज्ञ)। यदि सूर्य, हावा र रुखहरूले "हामी किन सित्तैमा दिने?" भनेर स्वार्थी हुने हो भने यो सम्पूर्ण सृष्टि एकै क्षणमा ध्वस्त हुन्छ। जब सम्पूर्ण प्रकृति यज्ञमा समर्पित छ भने, मानिस मात्र किन स्वार्थी हुने?

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

इकोसिस्टम र सफलताको नियम: गिभ एण्ड टेक (Give & Take)

आधुनिक संगठनात्मक व्यवहार (Organizational Behavior) र जीवविज्ञान (Ecology) दुवैले पुष्टि गर्छन् कि सफलता एक्लो लडाइँ होइन, एकअर्काको सहअस्तित्व (Symbiosis) हो। एडम ग्रान्टले आफ्नो चर्चित पुस्तक 'Give and Take' मा लेखेका छन् कि संसारमा दीर्घकालीन रूपमा सबैभन्दा बढी सफल ती मानिसहरू हुन्छन् जो अरूलाई सहयोग गर्न (Givers) अग्रसर हुन्छन्। - जब तपाईं अरूको भलाइको लागि काम गर्नुहुन्छ, सम्पूर्ण प्रकृति र समाज तपाईंलाई सहयोग गर्न तयार हुन्छ। - यही नै 'इष्टकामधुक्' हो— निःस्वार्थ सेवाले सबै प्रकारको समृद्धि र सम्मान स्वतः लिएर आउँछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो जीवनलाई 'मैले के पाएँ' भन्दा पनि 'मैले समाज र अरूलाई के योगदान दिएँ' भन्ने दृष्टिकोणबाट हेर्नुहोस्। परोपकार र सेवा नै सफलताको सर्वोच्च कामधेनु हो।