ॐअध्याय 3श्लोक 11
Chapter 3 • Verse 11

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।

परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ॥ ११॥

devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |

parasparaṁ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha || 11 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

देवान् (devān)=देवताहरूलाई (प्राकृतिक शक्तिहरू र ईश्वरीय सत्तालाई)•भावयत (bhāvayata)=सन्तुष्ट, पुष्ट र प्रसन्न गर•अनेन (anena)=यस यज्ञ (समर्पण र कर्तव्य) द्वारा•ते (te)=ती•देवाः (devāḥ)=देवताहरूले•भावयन्तु (bhāvayantu)=सन्तुष्ट, समृद्ध र अनुग्रहित गरुन्•वः (vaḥ)=तिमीहरूलाई•परस्परम् (parasparam)=आपसमा एकअर्कालाई•भावयन्तः (bhāvayantaḥ)=पुष्ट र समृद्ध गर्दै•श्रेयः (śreyaḥ)=कल्याण, सौभाग्य•परमम् (paramam)=परम, सर्वोच्च•अवाप्स्यथ (avāpsyatha)=तिमीहरूले प्राप्त गर्नेछौ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस यज्ञद्वारा तिमीहरूले देवताहरूलाई (प्राकृतिक शक्तिहरूलाई) पुष्ट र सन्तुष्ट गर, र ती देवताहरूले तिमीहरूलाई समृद्ध बनाउन्। यसरी एकअर्कालाई परस्पर पुष्ट र सहयोग गर्दै तिमीहरूले परम कल्याण (शाश्वत सुख र समृद्धि) प्राप्त गर्नेछौ।

महाभारतको परिस्थिति

प्रकृति र मानवबीचको सन्तुलनको शाश्वत नियम

वैदिक दर्शनमा 'देवता' भन्नाले केवल स्वर्गमा बस्ने अमूर्त शक्तिहरूलाई मात्र होइन, पृथ्वीको जीवन चलाउने प्रत्यक्ष प्राकृतिक शक्तिहरू— सूर्य (प्रकाश), वरुण (जल), वायु (हावा), अग्नि (ऊर्जा), र इन्द्र (वर्षा) लाई बुझिन्छ। श्रीकृष्णले कुरुक्षेत्रको मैदानमा पर्यावरणीय सन्तुलन (Ecological Balance) को गहिरो रहस्य सिकाउँदै हुनुहुन्छ। यदि मानिसले नदी, वन, वायु र माटोलाई स्वच्छ राख्ने, आदर गर्ने र रक्षा गर्ने कर्म (यज्ञ) गर्दछ भने, ती प्राकृतिक शक्तिहरूले पनि मानवलाई शुद्ध हावा, समयमा वर्षा र प्रचुर अन्न दिएर जीवन रक्षा गर्दछन्। यो मानव र प्रकृतिको वीचको पवित्र सम्झौता हो। एकतर्फी दोहनले विनाश निम्त्याउँछ, तर परस्पर सम्मानले परम कल्याण दिन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सम्बन्धहरूको रसायन: पारस्परिक सम्मान (Mutual Nourishment)

हाम्रो व्यक्तिगत जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक जीवनमा पनि यही नियम लागू हुन्छ: - यदि परिवारमा पति र पत्नी, आमाबुबा र सन्तानले "पहिले मलाई के चाहिन्छ" भनेर मात्र सोच्छन् भने घर नर्क बन्छ। - तर जब हरेक व्यक्तिले "म अरूको सेवा र सहयोग कसरी गरूँ" भनेर परस्पर समर्पित हुन्छन्, तब त्यो घर स्वर्ग बन्दछ। हामीले समाजबाट धेरै कुरा लिन्छौं— सुरक्षा, सडक, प्रविधि, ज्ञान। के हामीले समाजलाई केही फिर्ता दिइरहेका छौं? परस्परको हितमै आफ्नो वास्तविक हित लुकेको हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर प्रकृति, समाज र आफ्ना सहकर्मीहरूलाई समृद्ध बनाउन योगदान दिनुहोस्। जब तपाईं संसारलाई दिनुहुन्छ, संसारले तपाईंलाई हजार गुणा बढाएर फर्काउँछ।