ॐअध्याय 3श्लोक 12
Chapter 3 • Verse 12

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः।

तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥ १२॥

iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajña-bhāvitāḥ |

tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इष्टान् (iṣṭān)=मनोवाञ्छित, आवश्यक र इच्छित•भोगान् (bhogān)=भोग्य सामग्री वा सुख-सुविधाहरू•हि (hi)=निश्चय नै•वः (vaḥ)=तिमीहरूलाई•देवाः (devāḥ)=देवताहरूले•दास्यन्ते (dāsyante)=प्रदान गर्नेछन्•यज्ञ-भाविताः (yajña-bhāvitāḥ)=यज्ञद्वारा प्रसन्न र सन्तुष्ट भएर•तैः (taiḥ)=उनीहरूद्वारा•दत्तान् (dattān)=दिइएका वस्तुहरूलाई•अप्रदाय (apradāya)=उनीहरूलाई (समाज र प्रकृतिलाई) केही पनि फिर्ता नदिई•एभ्यः (ebhyaḥ)=उनीहरूलाई•यः (yaḥ)=जो मानिसले•भुङ्क्ते (bhuṅkte)=एक्लै उपभोग गर्दछ•स्तेनः (stenaḥ)=चोर•एव (eva)=वास्तवमा नै•सः (saḥ)=त्यो व्यक्ति हो।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यज्ञद्वारा सन्तुष्ट भएका देवताहरूले तिमीहरूलाई अवश्य नै इच्छित भोग्य सामग्रीहरू प्रदान गर्नेछन्। तर उनीहरूले दिएका ती उपहारहरूलाई बदलामा केही पनि समर्पण नगरी केवल एक्लै उपभोग गर्ने मानिस निश्चय नै 'चोर' हो!

महाभारतको परिस्थिति

कृतघ्नताको पराकाष्ठा र प्रकृतिको चोरी

श्रीकृष्णले यहाँ मानिसको स्वार्थी प्रवृत्तिमाथि कडा प्रहार गर्नुभएको छ। हामी धर्तीबाट अन्न खान्छौं, सूर्यबाट प्रकाश लिन्छौं, नदीबाट जल पिउँछौं, र समाजका अनगिन्ती मानिसहरूको श्रमबाट उत्पादित कपडा, घर र सुविधाहरू उपभोग गर्छौं। तर यदि हामीले सोच्छौं कि "यो सब मेरो पैसाले किनेको हो, मेरो मात्र अधिकार हो, मैले कसैलाई केही दिनु पर्दैन"— भने हामी प्रकृतिका र समाजका महाचोर हौं! किनकि हामीले लिएका कुनै पनि कुरा हाम्रो आफ्नै उत्पादन होइन; त्यो ईश्वर र प्रकृतिको अनुग्रह हो। जसले केवल लिन जान्दछ तर समाज र प्रकृतिलाई कृतज्ञतापूर्वक केही पनि फिर्ता दिँदैन, ऊ आध्यात्मिक र नैतिक रूपमा चोर समान हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

उपभोक्तावाद (Consumerism) बनाम कृतज्ञता (Gratitude)

आजको आधुनिक उपभोक्तावादी संस्कृतिले मानिसलाई केवल "लिन" (Consume) मात्र सिकाएको छ। मानिसहरू प्रकृतिको दोहन गर्छन्, नदीहरूमा विष मिसाउँछन्, हावा प्रदूषित गर्छन्, र समाजबाट केवल फाइदा उठाउन खोज्छन्। परिणामस्वरूप: - जलवायु संकट (Climate Crisis) - मानसिक रिक्तता र डिप्रेसन - सम्बन्धहरूमा स्वार्थ र एक्लोपन यस श्लोकले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवन 'ऋण' हो। हामी माता-पिताको ऋण, प्रकृतिको ऋण, र समाजको ऋणमा बाँचेका छौं। जबसम्म हामी सेवा, दान र परोपकारद्वारा त्यो ऋण चुक्ता गर्दैनौं, तबसम्म हाम्रो आत्मा कहिल्यै शान्त र तृप्त हुन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

तपाईंले जे पाउनुभएको छ, त्यसको केही अंश सधैं समाज, गरिब र प्रकृतिको संरक्षणमा फिर्ता गर्नुहोस्। केवल एक्लै खानु र उपभोग गर्नु आध्यात्मिक चोरी हो।