अध्याय 3 : कर्मयोग

वैदिक परम्परामा 'यज्ञ' भन्नाले अग्निकुण्डमा घिउ र तिलको आहुति दिनुलाई मात्र बुझिन्थ्यो। तर श्रीकृष्णले गीतामा 'यज्ञ' शब्दको अर्थलाई असीमित विस्तार दिनुभएको छ। श्रीकृष्णका अनुसार— जुन कर्म व्यक्तिगत स्वार्थ वा अहंकारका लागि होइन, बरु सम्पूर्ण समाज, धर्म र सृष्टिको सन्तुलनका लागि गरिन्छ, त्यही नै साँचो यज्ञ हो। अर्जुनले सोचेका थिए: "युद्ध लड्दा मलाई पाप लाग्छ र म बाँधिन्छु।" श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "यदि तिमी राज्यको लोभ, बदलाको भावना वा व्यक्तिगत अहंकारले युद्ध लड्छौ भने त्यो कर्मबन्धन बन्छ। तर यदि तिमी अधर्मको अन्त्य गर्न, पीडितहरूको रक्षा गर्न र समाजमा न्यायको पुनःस्थापना गर्न 'यज्ञ' को भावनाले युद्ध लड्छौ भने, यो घोर युद्ध पनि तिम्रो मुक्तिको साधन बन्दछ!"

हाम्रो हरेक कर्ममा एउटा अदृश्य मनोवैज्ञानिक डोरी हुन्छ— 'आसक्ति' (Attachment)। - जब हामी "यो मेरो हो, यसको फाइदा मैले मात्र पाउनुपर्छ" भन्ने संकीर्ण भावनाले काम गर्छौं, तब सफलताले अहङ्कार दिन्छ र असफलताले चिन्ता र डिप्रेसन दिन्छ। यही नै 'कर्मबन्धन' हो। - तर जब हामी आफ्नो कामलाई 'यज्ञ' बनाउँछौं— अर्थात् आफ्नो कार्यस्थल, परिवार वा समाजको हितमा निःस्वार्थ भावले समर्पित गर्छौं, तब त्यही काम हाम्रो मानसिक शान्ति र आनन्दको मूल स्रोत बन्दछ। कामले कहिल्यै कसैलाई बाँध्दैन; काम पछाडिको 'स्वार्थ' ले बाँध्छ।