अध्याय 3 : कर्मयोग

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई एकदमै व्यावहारिक र जमीनी यथार्थ सम्झाउनुहुन्छ। "अर्जुन! तिमी धर्म र मोक्षका ठूला-ठूला दार्शनिक कुरा गर्दैछौ, तर के तिमीले सोचेका छौ कि यदि कसैले कुनै कामै गरेन भने उसको शरीर कसरी टिक्छ? खाना खान पनि हात चलाउनुपर्छ, अन्न उब्जाउन किसानले खेत जोत्नै पर्छ, समाजको रक्षा गर्न सेनाले पहरा दिनै पर्छ। यदि सबैले काम छोडेर आँखा चिम्लने हो भने यो सृष्टि एक दिन पनि चल्न सक्दैन!" यहाँ 'नियतं कर्म' भन्नाले प्रत्येक व्यक्तिको समाज, परिवार र प्रकृतिका आधारमा तोकिएको स्वाभाविक कर्तव्य (Svadharma) लाई बुझाइएको छ। अर्जुनका लागि अन्याय र अधर्म विरुद्ध लड्नु नै उनको 'नियत कर्म' थियो।

धेरै मानिसहरू अध्यात्मलाई कामबाट फुर्सद पाउने बहाना सम्झन्छन्। तर हिन्दु वा वैदिक दर्शनमा श्रम र कर्तव्यलाई कहिल्यै तुच्छ मानिएको छैन। जनक राजाले राज्य चलाउँदै आत्मज्ञान पाए, कबीरले कपडा बुन्दै ईश्वर देखे, रैदासले जुत्ता सिउँदै परमात्माको साक्षात्कार गरे। - कर्म नगर्नु भनेको परजीवी (Parasite) बन्नु हो, जो अरूको श्रममा बाँच्छ। - आफ्नो हातमुख जोड्न र समाजलाई योगदान दिन इमानदार श्रम गर्नु नै पहिलो धर्म हो। काम सानो वा ठूलो हुँदैन; त्यसलाई गर्ने निष्काम र कर्तव्यनिष्ठ भावनाले त्यसलाई पवित्र बनाउँछ।