ॐअध्याय 3श्लोक 7
Chapter 3 • Verse 7

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।

कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥ ७॥

yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |

karmendriyaiḥ karma-yogam asaktaḥ sa viśiṣyate || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः (yaḥ)=जो मानिस•तु (tu)=तर•इन्द्रियाणि (indriyāṇi)=इन्द्रियहरूलाई•मनसा (manasā)=विवेकयुक्त मनद्वारा•नियम्य (niyamya)=वशमा राखेर वा नियन्त्रण गरेर•आरभते (ārabhate)=सुरु गर्दछ वा आचरण गर्दछ•अर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!•कर्म-इन्द्रियैः (karma-indriyaiḥ)=कर्मेन्द्रियहरूद्वारा•कर्मयोगम् (karma-yogam)=निष्काम कर्मयोगलाई•असक्तः (asaktaḥ)=अनासक्त भएर (फलको लोभबिना)•सः (saḥ)=त्यो मानिस•विशिष्यते (viśiṣyate)=अत्यन्त श्रेष्ठ कहलिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर हे अर्जुन! जो मानिसले विवेकयुक्त मनद्वारा आफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राखेर, अनासक्त भावले कर्मेन्द्रियहरूद्वारा निष्काम कर्मयोगको आचरण गर्दछ, ऊ नै वास्तवमा सर्वश्रेष्ठ हो!

महाभारतको परिस्थिति

संसारमा रहेर पनि कमलको पात झैं अलग्गिने कला

अघिल्लो श्लोकमा श्रीकृष्णले देखावटी साधु (मिथ्याचारी) को निन्दा गर्नुभएको थियो। अब यस श्लोकमा उहाँले वास्तविक 'कर्मयोगी' को पहिचान बताउनुहुन्छ। साँचो कर्मयोगी संसारबाट भाग्दैन। ऊ बजारमा हुन्छ, कार्यालयमा हुन्छ, खेतमा हुन्छ, वा युद्धको मैदानमै हुन्छ। उसका हात-गोडा कर्तव्य कर्म गर्नमा पूर्ण रूपमा सक्रिय हुन्छन्, तर उसको मन भने परमात्मामा स्थिर र फलको लोभबाट मुक्त हुन्छ। जसरी डुङ्गा पानीमा तैरिन्छ तर पानीलाई डुङ्गाभित्र पस्न दिइँदैन, त्यसैगरी कर्मयोगी संसारमा रहन्छ तर संसारको विकारलाई आफ्नो मनभित्र पस्न दिँदैन। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्दै हुनुहुन्छ: "तिमी यही श्रेष्ठ कर्मयोगी बन— हातमा गाण्डीव धनुष समात तर मनमा कुनै स्वार्थ वा अहङ्कार नराख!"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

व्यावहारिक जीवनमा ध्यान: कर्म नै समाधि

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि ध्यान (Meditation) केवल बिहान आधा घण्टा आँखा चिम्लिएर बस्नु मात्र हो। तर श्रीकृष्णको कर्मयोग २४ घण्टे गतिशील ध्यान (Dynamic Meditation) हो। जब तपाईं: - आफ्नो काम पूर्ण एकाग्रता र इमानदारीका साथ गर्नुहुन्छ, - काम गर्दा 'मलाई के फाइदा हुन्छ' भन्ने लोभ राख्नुहुन्न, - र इन्द्रियहरूको भड्काउलाई विवेकले नियन्त्रण गर्नुहुन्छ, तब तपाईंको साधारण टेबलवर्क, खेतीपाती वा घरेलु जिम्मेवारी नै मन्दिरको पूजा र समाधि बन्दछ। यो बाटोमा कुनै कपट छैन, कुनै दमन छैन— केवल शुद्ध कर्तव्य र समर्पण छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो पेशा र जिम्मेवारीलाई बोझ नसम्झिनुहोस्। मनलाई संयमित राखेर निष्काम भावले गरिएको हरेक कामलाई ईश्वरको पूजा सम्झेर समर्पण गर्नुहोस्।