ॐअध्याय 3श्लोक 14
Chapter 3 • Verse 14

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः।

यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥ १४॥

annād bhavanti bhūtāni parjanyād anna-sambhavaḥ |

yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karma-samudbhavaḥ || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अन्नात् (annāt)=अन्नबाट•भवन्ति (bhavanti)=उत्पन्न र जीवित रहन्छन्•भूतानि (bhūtāni)=सम्पूर्ण प्राणीहरू•पर्जन्यात् (parjanyāt)=वर्षा (पानी) बाट•अन्न-सम्भवः (anna-sambhavaḥ)=अन्नको उत्पत्ति हुन्छ•यज्ञात् (yajñāt)=यज्ञ (प्रकृति र मानवको सहकार्य) बाट•भवति (bhavati)=हुन्छ•पर्जन्यः (parjanyaḥ)=वर्षा•यज्ञः (yajñaḥ)=र त्यो यज्ञ•कर्म-समुद्भवः (karma-samudbhavaḥ)=कर्तव्य कर्मबाट उत्पन्न हुन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सम्पूर्ण प्राणीहरू अन्नबाट उत्पन्न हुन्छन् र अन्नबाटै जीवित रहन्छन्; अन्नको उत्पत्ति वर्षाबाट हुन्छ; वर्षा यज्ञ (प्रकृति र मानवको सन्तुलित कर्म) बाट उत्पन्न हुन्छ; र त्यो यज्ञ कर्तव्य कर्मद्वारा उत्पन्न हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

सृष्टिको जैविक चक्र: अन्नदेखि कर्मसम्मको शृङ्खला

श्रीकृष्णले यहाँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको जीवन चक्र (Cosmic Ecological Cycle) लाई एउटै श्लोकमा सूत्रबद्ध गर्नुभएको छ: १. प्राणी (मनुष्य र जीवजन्तु) अन्नमा निर्भर छन्। २. अन्न वर्षा (जल र जलवायु) मा निर्भर छ। ३. वर्षा प्रकृतिको सन्तुलन र वातावरणको शुद्धता (यज्ञ) मा निर्भर छ। ४. र त्यो यज्ञ मानिसको सचेत कर्तव्य कर्ममा निर्भर छ। यदि मानिसले आफ्नो कर्तव्य कर्म त्यागेर प्रकृतिको चक्रलाई भाँड्यो भने वर्षा हुँदैन, अन्न फल्दैन, र सम्पूर्ण जीवसृष्टि भोक र विनाशको मुखमा पर्छ। त्यसैले कर्म कुनै ऐच्छिक विलास होइन; कर्म ब्रह्माण्डको जीवनलाई निरन्तरता दिने आधारशिला हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

वातावरणीय सचेतना (Ecological Responsibility) र हाम्रो दायित्व

हजारौं वर्ष पहिले गीतामा व्याख्या गरिएको यो जलचक्र (Water Cycle) र खाद्य चक्र (Food Chain) आजको आधुनिक विज्ञानको पर्यावरण विज्ञान (Ecology) सँग हुबहु मिल्छ। हामी प्रायः सोच्छौं: "मेरो सानो कामले संसारलाई के फरक पार्छ र?" तर यो श्लोकले देखाउँछ कि हरेक व्यक्तिको कर्म विश्वव्यापी चक्रसँग जोडिएको छ: - जब किसानले खेतमा काम गर्छ, हामीले खाना पाउँछौं। - जब मानिसले रुख रोप्छ र वातावरण जोगाउँछ, बादल बन्छ र वर्षा हुन्छ। - जब मानिसले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक गर्छ, सम्पूर्ण समाज समृद्ध बन्छ। हामी सबै एउटै ठूलो जीवित प्रणाली (Interconnected Web of Life) का अभिन्न अङ्ग हौं।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो अस्तित्वलाई प्रकृतिको महान् चक्रको एक अभिन्न हिस्सा सम्झिनुहोस्। प्रकृति, पर्यावरण र समाजलाई हानी पुर्याउने होइन, जीवनलाई धान्ने सकारात्मक कर्ममा योगदान गर्नुहोस्।