Chapter 3 • Verse 16

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः।

अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥ १६॥

evaṁ pravartitaṁ cakraṁ nānuvartayatīha yaḥ |

aghāyur indriyārāmo moghaṁ pārtha sa jīvati || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

एवम् (evam)=यसरी•प्रवर्तितम् (pravartitam)=सृष्टिको सुरुदेखि चलाइएको•चक्रम् (cakram)=सृष्टिको जीवन-चक्र (पारस्परिक यज्ञ चक्र) लाई•न (na)=गर्दैन•अनुवर्तयति (anuvartayati)=अनुकूल आचरण वा अनुशरण•इह (iha)=यस संसारमा•यः (yaḥ)=जो मानिसले•अघ-आयुः (agha-āyuḥ)=पापमय जीवन बाँच्ने•इन्द्रिय-आरामः (indriya-ārāmaḥ)=केवल इन्द्रियहरूको भोग र स्वादमा मात्र रमाउने•मोघम् (mogham)=व्यर्थै, निरर्थक•पार्थ (pārtha)=हे पृथानन्दन अर्जुन!•सः (saḥ)=त्यो मानिस•जीवति (jīvati)=बाँच्दछ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पार्थ! यसरी सृष्टिको प्रारम्भदेखि चलिआएको यस जीवन-चक्र (पारस्परिक कर्तव्य र यज्ञको नियम) लाई जसले यस संसारमा अनुशरण गर्दैन, केवल इन्द्रियहरूको भोगविलास र स्वादमा मग्न रहने त्यो पापमय मानिस यस धर्तीमा व्यर्थै बाँच्दछ!

महाभारतको परिस्थिति

सृष्टिको चक्र र व्यर्थ जीवनको गम्भीर चेतावनी

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई अत्यन्तै कठोर र स्पष्ट शब्दमा चेतावनी दिनुहुन्छ। यो ब्रह्माण्ड एउटा विराट चक्र हो जहाँ सूर्य, चन्द्र, बादल, पृथ्वी, रूख र जनावर सबैले विना कुनै गुनासो आफ्नो कर्तव्य पूरा गरिरहेका छन्। तर मानिस मात्र यस्तो प्राणी हो जसले प्रकृतिको सबै कुरा लिन चाहन्छ तर आफ्नो कर्तव्य निभाउन भने आनाकानी गर्छ। जो व्यक्ति केवल खान्छ, सुत्छ, र इन्द्रियहरूको क्षणिक सुखमा अल्झिएर संसार र समाजका लागि कुनै योगदान दिँदैन— श्रीकृष्णको नजरमा उसको जीवन पूर्णतया 'व्यर्थ' (Mogham) हो। उसले धर्तीमा सास फेरेर केवल अन्नको नाश र वायुको भार मात्र बढाइरहेको छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

उद्देश्यहीन जीवनको खोक्रोपन (Hedonism Trap)

आजको आधुनिक समाजमा धेरै मानिसहरू केवल 'इन्द्रियाराम' (Hedonism) को पासोमा परेका छन्— - बिहानदेखि बेलुकासम्म मनोरञ्जन, खानपिन, र सामाजिक सञ्जालको सतही सुख। - "म रमाएँ भने पुग्यो, अरू जेसुकै होस्!" तर मनोविज्ञानले देखाएको छ कि केवल आत्म-केन्द्रित भोगमा रमाउने मानिसहरू अन्ततः सबैभन्दा बढी डिप्रेसन, खालीपन र आत्मग्लानिको शिकार हुन्छन्। किनकि मानिसको आत्मा तब मात्र तृप्त हुन्छ जब उसले आफ्नो भन्दा ठूलो कुनै उद्देश्यका लागि त्याग र सेवा गर्दछ। तपाईंको जीवनको मूल्य के हो? तपाईं केवल उपभोक्ता (Consumer) हुनुहुन्छ कि योगदानकर्ता (Contributor)?

व्यावहारिक सूत्र :

केवल इन्द्रियहरूको स्वाद र क्षणिक मनोरञ्जनमा आफ्नो अमूल्य जीवन खेर नफाल्नुहोस्। प्रकृतिको महान् चक्रसँग तालमेल मिलाएर समाजलाई केही न केही सार्थक योगदान दिनुहोस्।