ॐअध्याय 3श्लोक 17
Chapter 3 • Verse 17

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः।

आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥ १७॥

yas tv ātma-ratir eva syād ātma-tṛptaś ca mānavaḥ |

ātmany eva ca santuṣṭas tasya kāryaṁ na vidyate || 17 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः (yaḥ)=जो मानिस•तु (tu)=तर•आत्म-रतिः (ātma-ratiḥ)=आफ्नै आत्मामा रमण गर्ने (आनन्द लिने)•एव (eva)=मात्र नै•स्यात् (syāt)=हुन्छ•आत्म-तृप्तः (ātma-tṛptaḥ)=आफ्नै आत्मामा तृप्त रहने•च (ca)=र•मानवः (mānavaḥ)=मानिस•आत्मनि (ātmani)=आफ्नै आत्माभित्र•एव (eva)=नै•च (ca)=पनि•सन्तुष्टः (santuṣṭaḥ)=पूर्ण सन्तुष्ट रहने•तस्य (tasya)=त्यस महापुरुषका लागि•कार्यम् (kāryam)=कुनै व्यक्तिगत कर्तव्य वा बाध्यकारी काम•न (na)=हुँदैन•विद्यते (vidyate)=रहन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर जो मानिस केवल आफ्नै आत्मामा आनन्द लिने (आत्मरति), आफ्नै आत्मामा तृप्त रहने (आत्मतृप्त), र आफ्नै स्वरूपमा सधैं पूर्ण सन्तुष्ट रहने हुन्छ, उसका लागि व्यक्तिगत रूपमा गर्नुपर्ने कुनै पनि कर्तव्य बाँकी रहँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

आत्मज्ञानी महापुरुषको पूर्ण स्वतन्त्रता

श्रीकृष्णले अघिका श्लोकहरूमा सामान्य मानिसहरूका लागि सृष्टिको नियम र कर्तव्यको अनिवार्यता बताउनुभएको थियो। तर अब उहाँले त्यो परम अवस्थाको वर्णन गर्नुहुन्छ जहाँ पुगेपछि मानिस प्रकृतिका सबै नियमभन्दा माथि उठ्छ। त्यो अवस्था हो— 'आत्मज्ञान'। साधारण मानिसले खुशी पाउनका लागि बाहिरी संसारमा दौडनुपर्छ— धन, पद, स्वाद र प्रशंसा। त्यसैले उसका लागि कर्तव्य अनिवार्य छ। तर जसले ध्यान र विवेकद्वारा आफ्नो आत्माभित्रै अनन्त ब्रह्माण्डीय आनन्द (Bliss) फेला पारिसक्यो, ऊ बाहिरी संसारका कुनै पनि वस्तुको आश्रित रहँदैन। ऊ भित्रैबाट यति पूर्ण (Complete) भइसकेको हुन्छ कि उसलाई आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ वा तृप्तिका लागि केही पनि पाउनु वा गर्नु बाँकी हुँदैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आन्तरिक पूर्णता: जब बाहिरी सहाराको आवश्यकता सकिन्छ

हाम्रो जीवनको मुख्य समस्या के हो? हामी 'अपूर्ण' महसुस गर्छौं। - "मलाई त्यो गाडी वा घर मिलेपछि म खुशी हुन्छु।" - "त्यो मानिसले मलाई माया गरेपछि म पूर्ण हुन्छु।" हामी सधैं आफ्नो खुशीको चाबी बाहिरी संसारलाई सुम्पन्छौं। तर गीता भन्छ— वास्तविक आनन्द कुनै वस्तुमा होइन, तपाईंको आफ्नै चेतन आत्माभित्र छ। जब तपाईं: १. आत्मरति (आफ्नो अन्तर्मुखी शान्तिमा रमाउने), २. आत्मतृप्त (बाहिरी प्रशंसा वा लोभबाट मुक्त), ३. आत्मसन्तुष्ट (जे जस्तो अवस्था छ, त्यसमा आन्तरिक रूपमा अचल) बन्नुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि अभावले तपाईंलाई दुःखी बनाउन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो खुशीलाई बाहिरी परिस्थिति वा अरूको प्रशंसामा निर्भर नबनाउनुहोस्। दैनिक ध्यान र आत्म-चिन्तनद्वारा आफ्नो भित्री शान्तिमा विश्राम लिन सिक्नुहोस्।