ॐअध्याय 3श्लोक 19
Chapter 3 • Verse 19

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।

असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥ १९॥

tasmād asaktaḥ satataṁ kāryaṁ karma samācara |

asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तस्मात् (tasmāt)=त्यसकारणले गर्दा•असक्तः (asaktaḥ)=आसक्ति, मोह र फलको लोभबाट मुक्त भएर•सततम् (satatam)=सधैं, निरन्तर•कार्यम् (kāryam)=कर्तव्य रूपमा गर्न योग्य•कर्म (karma)=कर्मलाई•समाचर (samācara)=उत्कृष्ट ढङ्गले सम्पन्न गर•असक्तः (asaktaḥ)=अनासक्त भएर•हि (hi)=किनभने•आचरन् (ācaran)=आचरण वा कर्म गर्दै•कर्म (karma)=कर्मलाई•परम् (param)=परम पद (परमात्मा वा सर्वोच्च मोक्ष) लाई•आप्नोति (āpnoti)=प्राप्त गर्दछ•पूरुषः (pūruṣaḥ)=मानिसले।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यसकारण तिमी सधैं आसक्ति र फलको लोभबाट मुक्त भएर आफ्नो कर्तव्य कर्म राम्रोसँग सम्पन्न गर; किनभने अनासक्त भावले कर्म गर्दागर्दै मानिसले परम पद (परमात्माको साक्षात् अनुभूति) प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

श्रीकृष्णको स्पष्ट निष्कर्ष र अर्जुनलाई सीधा आदेश

अघिल्ला दुई श्लोकहरू सुनेपछि अर्जुनको मनमा फेरि लाग्न सक्थ्यो— "यदि आत्मज्ञानीलाई कुनै कर्मको आवश्यकता छैन भने म पनि ज्ञानी बनेर युद्ध छोड्छु!" त्यसैले श्रीकृष्णले तुरुन्तै 'तस्मात्' (त्यसकारण) शब्द प्रयोग गरेर निष्कर्ष सुनाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी अझै आत्मज्ञानी सिद्ध भइसकेका छैनौ। तिम्रो मनमा अझै स्वजनहरूको मोह र नतिजाको डर छ। त्यो मोह र अज्ञानताबाट मुक्त हुने एउटै मात्र औषधि छ— 'कार्यं कर्म समाचर' (आफ्नो अगाडि आइपरेको कर्तव्य कर्मलाई अनासक्त भएर गर)!" श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ कि जंगल जानु पर्दैन, गेरुवा वस्त्र लगाउनु पर्दैन। संसारमै बसेर, आफ्नो जिम्मेवारीलाई निष्काम भावले निभाउँदा-निभाउँदै पनि मानिसले परमेश्वरलाई प्राप्त गर्न सक्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्म नै ईश्वर साक्षात्कारको राजमार्ग

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि मोक्ष वा ईश्वर केवल पूजा-पाठ, मन्त्र र तीर्थबाट मात्र मिल्छ। तर गीताको क्रान्तिकारी घोषणा छ: 'असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः'। निष्काम कर्म आफैंमा पूर्ण मोक्ष-मार्ग हो: - जब तपाईं काम गर्दा फलको लोभ छोड्नुहुन्छ, मनबाट चिन्ता हट्छ। - जब तपाईं 'मैले गरेको' भन्ने अहंकार छोड्नुहुन्छ, अहंकारको पर्दा च्यातिन्छ। - र जब मनबाट चिन्ता र अहङ्कार दुवै मेटिन्छन्, तब त्यही शुद्ध चित्तमा परमात्मा स्वतः प्रकट हुनुहुन्छ। तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ, जुन पेशामा हुनुहुन्छ— त्यहीँ निष्काम भएर काम गर्नुहोस्, परमात्मा त्यहीँ भेटिनुहुनेछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो अगाडि उपस्थित कर्तव्यलाई पूर्ण निष्ठा, इमानदारी र अनासक्तिपूर्वक गर्नुहोस्। काम गर्दा नतिजाको चिन्ता छोड्नु नै आध्यात्मिक प्रगतिको सबैभन्दा व्यावहारिक बाटो हो।