Chapter 3 • Verse 20

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।

लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि॥ २०॥

karmaṇaiva hi saṁsiddhim āsthitā janakādayaḥ |

loka-saṅgraham evāpi sampaśyan kartum arhasi || 20 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कर्मणा (karmaṇā)=कर्म (निष्काम कर्तव्य कर्म) द्वारा•एव (eva)=नै•हि (hi)=निश्चय नै•संसिद्धिम् (saṁsiddhim)=परम सिद्धि वा मोक्षलाई•आस्थिताः (āsthitāḥ)=प्राप्त भएका थिए•जनकादयः (janakādayaḥ)=राजा जनक, अश्वपति आदि राजर्षिहरू•लोक-सङ्ग्रहम् (loka-saṅgraham)=लोकसङ्ग्रह (समाजको मार्गदर्शन, संरक्षण र विश्व-कल्याण) लाई•एव (eva)=मात्र पनि•अपि (api)=पनि•सम्पश्यन् (sampaśyan)=दृष्टिगत राखेर (विचार गरेर)•कर्तुम् (kartum)=कर्म गर्न•अर्हसि (arhasi)=तिमी योग्य छौ (तिमीले कर्म गर्नै पर्छ)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— राजा जनक आदि ज्ञानी महापुरुषहरूले पनि निष्काम कर्मद्वारा नै परम सिद्धि प्राप्त गरेका थिए। त्यसैले तिमीले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ नभए पनि, समाजलाई सही बाटो देखाउन र विश्वको कल्याण (लोकसङ्ग्रह) का लागि भए पनि कर्म गर्नै पर्छ!

महाभारतको परिस्थिति

राजा जनकको उदाहरण र 'लोकसङ्ग्रह' को महासिद्धान्त

श्रीकृष्णले अर्जुनको अगाडि इतिहासका महान् विदेह राजा जनकको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुहुन्छ। राजा जनक केवल राजा मात्र थिएनन्, उनी उपनिषदका महान् ब्रह्मज्ञानी थिए। याज्ञवल्क्य, शुकदेव आदि ठूला-ठूला सन्न्यासीहरू पनि ज्ञान लिन जनकको दरबारमा आउँथे। जनकले राज्यको सिंहासनमा बसेर, युद्ध र न्यायका सम्पूर्ण कठोर कर्तव्यहरू पूरा गर्दै परम सिद्धि (मोक्ष) प्राप्त गरे। उनी कहिल्यै काम छोडेर जंगल भागेनन्। यस श्लोकमा श्रीकृष्णले गीताको सर्वाधिक क्रान्तिकारी शब्द प्रयोग गर्नुहुन्छ— 'लोकसङ्ग्रह' (Loka-sangraha): समाजलाई विग्रह (विनाश) बाट बचाएर सुसङ्गठित, नैतिक र धर्ममय बनाउनु नै लोकसङ्ग्रह हो। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी क्षत्रिय कुलका श्रेष्ठ वीर हौ। यदि तिमीजस्ता शीर्ष व्यक्तिले नै रणभूमि छोडेर पलायन गर्ने हो भने, समाजका सामान्य मानिसहरूले के सिक्ने? समाजको मर्यादा र मार्गदर्शनका लागि पनि तिमीले कर्म गर्नुपर्छ!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

नेतृत्वको दायित्व: तपाईंको कर्म समाजको ऐना हो

'लोकसङ्ग्रह' को अर्थ सामाजिक उत्तरदायित्व (Social Responsibility) हो। हामी समाजमा जति उच्च पद, प्रतिष्ठा वा प्रभावमा पुग्छौं, हाम्रो जिम्मेवारी त्यति नै बढ्छ: - नेता, शिक्षक, अभिभावक, वा सफल व्यवसायीले आफूलाई मात्र हेरेर निर्णय लिन पाउँदैनन्। - उनीहरूको एउटा गलत कदमले हजारौं मानिसहरूलाई गलत बाटोमा डोर्याउन सक्छ। तपाईं आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा जतिसुकै ज्ञानी वा मुक्त हुनुहोस्, समाजका अगाडि तपाईंले अनुशासन, कर्तव्य र मर्यादाको उदाहरण प्रस्तुत गर्नै पर्छ। नेतृत्व भनेको अधिकार उपभोग गर्नु होइन, त्याग र सेवाको आदर्श उदाहरण बन्नु हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो व्यक्तिगत सुख र सुविधाभन्दा माथि उठेर समाजको मर्यादा र भलाई (लोकसङ्ग्रह) को लागि सोच्नुहोस्। तपाईंको कर्तव्यनिष्ठ आचरण नै अरूका लागि सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा हो।