अध्याय 3श्लोक 26
Chapter 3 • Verse 26

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्।

जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन्॥ २६॥

na buddhi-bhedaṁ janayed ajñānāṁ karma-saṅginām |

joṣayet sarva-karmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran || 26 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न (na)=हुँदैनबुद्धि-भेदम् (buddhi-bhedam)=बुद्धिमा भ्रम, अन्योल वा द्विविधाजनयेत् (janayet)=उत्पन्न गराउनुअज्ञानाम् (ajñānām)=अज्ञानी वा अल्पज्ञानीहरूकोकर्म-सङ्गिनाम् (karma-saṅginām)=कर्ममा आसक्त रहेका मानिसहरूकोजोषयेत् (joṣayet)=उत्साहित गर्नुपर्दछ वा लगाउनुपर्दछसर्व-कर्माणि (sarva-karmāṇi)=सबै कर्तव्य कर्महरूमाविद्वान् (vidvān)=ज्ञानी महापुरुषलेयुक्तः (yuktaḥ)=स्वयं परमात्मासँग एकाकार भएरसमाचरन् (samācaran)=आफैं कर्तव्य कर्मको राम्रोसँग आचरण गर्दै।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ज्ञानी महापुरुषले कर्ममा आसक्त रहेका अज्ञानी मानिसहरूको बुद्धिमा कुनै भ्रम वा द्विविधा (बुद्धिभेद) उत्पन्न गराउनु हुँदैन; बरु स्वयं परमात्मामा स्थित भएर निष्ठापूर्वक आफ्ना सबै कर्तव्यहरू पालना गर्दै उनीहरूलाई पनि आफ्ना कर्तव्यमा आनन्दपूर्वक लाग्न प्रेरित गर्नुपर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

आधा ज्ञान र बुद्धिभेदको खतरा: परिपक्व गुरुको धर्म

श्रीकृष्णले यहाँ सामाजिक मनोविज्ञानको एउटा अत्यन्तै गम्भीर नियम बताउनुहुन्छ। कतिपय मानिसहरू अलिकति वेदान्त वा दर्शन पढेपछि सामान्य मानिसहरूलाई गएर भन्छन्: "पूजा-पाठ गर्नु बेकार हो, मन्दिर जानु व्यर्थ हो, तिमीहरू किन यस्तो काममा अल्झिरहेका छौ? सबै कुरा भ्रम हो, काम छोडिदेऊ!" परिणाम के हुन्छ? ती सामान्य मानिसहरू न त ज्ञानी बन्न सक्छन्, न त आफ्नो कर्तव्य नै गर्न सक्छन्। उनीहरूको आस्था टुट्छ र उनीहरू पूर्णतया भ्रष्ट र अकर्मण्य बन्छन्। यसलाई 'बुद्धिभेद' भनिन्छ। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: ज्ञानी मानिसले कसैको श्रद्धा भत्काउनु हुँदैन। यदि कोही सकाम कर्ममै छ भने पनि, उसलाई हतोत्साहित नगरिकन आफैं आदर्श कर्म गरेर बिस्तारै-बिस्तारै निष्काम कर्मतर्फ डोर्याउनु पर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अर्काको श्रद्धाको सम्मान र धैर्यवान् मार्गदर्शन

जब हामी जीवनमा कुनै नयाँ सत्य, ज्ञान वा विचार बुझ्छौं, तब हाम्रो पहिलो गल्ती के हुन्छ? हामी अरू मानिसहरूलाई तुरुन्तै 'मूर्ख' देख्न थाल्छौं र उनीहरूको परम्परा, काम वा श्रद्धालाई खिसीट्युरी गर्न थाल्छौं। तर वास्तविक ज्ञानीको लक्षण के हो? - ऊ अरूको बुझाइको स्तरलाई बुझ्दछ। - कसैको आस्थालाई नभत्काई प्रेमपूर्वक सम्मान गर्दछ। - र आफ्नो व्यक्तिगत आचरणको सुन्दरताद्वारा अरूलाई प्रेरित गर्दछ। परिवर्तन भाषणले होइन, धैर्य र आचरणले आउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

अरूको परम्परा वा आस्थालाई बिनाकारण नभत्काउनुहोस् र उनीहरूको मनमा द्विविधा नजगाउनुहोस्। स्वयं सही काम गरेर अरूलाई पनि आ-आफ्नो कर्तव्यमा निष्ठावान् बन्न प्रेरित गर्नुहोस्।