अध्याय 3श्लोक 28
Chapter 3 • Verse 28

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः।

गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥ २८॥

tattva-vit tu mahā-bāho guṇa-karma-vibhāgayoḥ |

guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate || 28 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तत्त्व-वित् (tattva-vit)=परम सत्य (तत्त्व) लाई जान्ने आत्मज्ञानीतु (tu)=तरमहा-बाहो (mahā-bāho)=हे विशाल बाहु भएका अर्जुन!गुण-कर्म-विभागयोः (guṇa-karma-vibhāgayoḥ)=प्रकृतिका तीन गुण र कर्मका विभागहरू (आत्मा र प्रकृतिको भिन्नता) लाईगुणाः (guṇāḥ)=प्रकृतिका गुणहरू (इन्द्रियहरू)गुणेषु (guṇeṣu)=प्रकृतिका गुणहरू (विषय-भोगहरू) मा नैवर्तन्ते (vartante)=लागिरहेका छन् वा व्यवहार गरिरहेका छन्इति (iti)=यस्तोमत्वा (matvā)=बुझेर वा मानेरन (na)=हुँदैनसज्जते (sajjate)=आसक्त वा लिप्त हुँदैन।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर हे महाबाहु अर्जुन! गुण र कर्मको रहस्य बुझेको तत्त्वज्ञानी महापुरुषले 'प्रकृतिका गुणहरू (इन्द्रियहरू) नै प्रकृतिका गुणहरू (विषय-भोगहरू) मा व्यवहार गरिरहेका छन्, म त शुद्ध साक्षी आत्मा हुँ' भन्ने जानेर कर्महरूमा कहिल्यै आसक्त वा लिप्त हुँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

गुणा गुणेषु वर्तन्ते: साक्षीभावको सर्वोच्च विज्ञान

श्रीकृष्णले यहाँ साङ्ख्य र वेदान्तको गहिरो 'साक्षीभाव' (Witness Consciousness) सिकाउनुहुन्छ: - आँखा (प्रकृतिको रूप गुण) ले रूप (प्रकृतिको वस्तु) लाई हेर्छ। - कान (इन्द्रिय गुण) ले शब्द (विषय गुण) सुन्छ। - हात-गोडा (कर्मेन्द्रिय) ले काम गर्छन्। - मन र बुद्धिले विचार गर्छन्। यी सबै प्रकृतिका खेल हुन्। प्रकृति नै कर्ता हो र प्रकृति नै भोग्य हो। तर हाम्रो वास्तविक आत्मा यी सबैभन्दा अलग्गै, केवल विशुद्ध द्रष्टा र प्रकाशक (साक्षी) मात्र हो। तत्त्वज्ञानी मानिसले यो रहस्य जान्दछ। त्यसैले ऊ संसारका सबै कर्तव्य पूरा गर्छ, तर भित्रबाट कुनै पनि परिणामसँग टाँसिँदैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

साक्षीभाव (Witness Consciousness): मानसिक अशान्तिबाट मुक्ति

जब तपाईंसँग कुनै रिस, डर, लोभ वा उदासी आउँछ, तब तपाईं के भन्नुहुन्छ? "म रिसाएँ", "म उदास छु।" तपाईं त्यो भावनासँग एकाकार हुनुहुन्छ र दुःख पाउनुहुन्छ। तर यदि तपाईंले आफूलाई साक्षीको रूपमा हेर्न सिक्नुभयो भने: - "मनमा रिसको एउटा तरङ्ग आएको छ, म त्यो तरङ्ग होइन, म त त्यसलाई हेर्ने शान्त चेतना हुँ।" - "शरीरमा थकान छ, तर मेरो आत्मा कहिल्यै थाक्दैन।" यो 'गुणा गुणेषु वर्तन्ते' को समझले तपाईंलाई मानसिक प्रतिक्रिया (Reactivity) बाट मुक्त गर्छ र गहन आन्तरिक शान्ति प्रदान गर्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना मनका भावना, विचार र इन्द्रियका चाहनाहरूसँग अन्धो भएर नटाँसिनुहोस्। आफूलाई ती सबैको तटस्थ साक्षी (दृष्टा) सम्झनुहोस्।