अध्याय 3श्लोक 29
Chapter 3 • Verse 29

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु।

तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥ २९॥

prakṛter guṇa-sammūḍhāḥ sajjante guṇa-karmasu |

tān akṛtsna-vido mandān kṛtsna-vin na vicālayet || 29 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

प्रकृतेः (prakṛteḥ)=प्रकृतिकागुण-सम्मूढाः (guṇa-sammūḍhāḥ)=गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) बाट अत्यन्त मोहित भएका अज्ञानीहरूसज्जन्ते (sajjante)=आसक्त भइरहन्छन्गुण-कर्मसु (guṇa-karmasu)=गुण र तिनका कर्महरूमातान् (tān)=तीअकृत्स्न-विदः (akṛtsna-vidaḥ)=अपूर्ण ज्ञान भएका वा अल्पज्ञानीमन्दान् (mandān)=मन्दबुद्धि भएका मानिसहरूलाईकृत्स्न-वित् (kṛtsna-vit)=पूर्ण तत्त्वज्ञान भएको ज्ञानी महापुरुषलेन (na)=हुँदैनविचालयेत् (vicālayet)=कर्मबाट विचलित वा दिग्भ्रमित गर्नु।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— प्रकृतिका गुणहरूबाट पूर्णतया मोहित भएका अज्ञानी मानिसहरू गुण र कर्महरूमा नै आसक्त भइरहन्छन्। ती अल्पज्ञानी र मन्दबुद्धि भएका मानिसहरूलाई पूर्ण तत्त्वज्ञान भएको ज्ञानी महापुरुषले आफ्नो कर्मबाट विचलित वा दिग्भ्रमित गराउनु हुँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

आध्यात्मिक गुरुको करुणा र मनोवैज्ञानिक परिपक्वता

श्रीकृष्णले यहाँ फेरि दोहोर्याउनुहुन्छ कि ज्ञान सधैं अधिकार र पात्रता हेरेर मात्र दिनुपर्छ। समाजमा अधिकांश मानिसहरू प्रकृतिका गुणहरू (इच्छा, पारिवारिक मोह, धनसम्पत्ति) मा बाँधिएका हुन्छन्। उनीहरूको चेतना अझै त्यो स्तरमा पुगेको हुँदैन जहाँ उनीहरूले 'साक्षीभाव' वा 'नैष्कर्म्य' को सूक्ष्म रहस्य बुझ्न सकुन्। यदि कुनै ज्ञानीले उनीहरूलाई जबर्जस्ती "यो सब भ्रम हो, काम छोड्, घर छोड्" भनेर भड्काइदियो भने, उनीहरू न त संसारका रहन्छन्, न त परमात्माका! उनीहरूको जीवन बिथोलिन्छ। त्यसैले ज्ञानी महापुरुषले करुणापूर्वक उनीहरूको स्तरमा ओर्लिएर, उनीहरूलाई कर्तव्य कर्मकै माध्यमबाट बिस्तारै-बिस्तारै निष्कामताको पाठ सिकाउनुपर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अधिकार भेद (Meeting People Where They Are)

आधुनिक शिक्षाशास्त्र (Pedagogy) र परामर्श (Counseling) को पहिलो नियम हो— "जुन मानिस जहाँ छ, उसलाई त्यहीँबाट सम्बोधन गर्नुहोस्।" - कक्षा १ को विद्यार्थीलाई कक्षा १२ को क्यालकुलस (Calculus) पढाएर उसलाई दिग्भ्रमित नबनाउनुहोस्। - जसको अझै पारिवारिक वा सामाजिक कर्तव्य बाँकी छ, उसलाई सन्न्यासको भाषण दिएर उसको कर्तव्यबाट विमुख नबनाउनुहोस्। हरेक व्यक्तिको आफ्नै आध्यात्मिक विकासको यात्रा र गति हुन्छ। अरूको कमजोरीलाई हेरेर अहंकार नगर्नुहोस्; बरु धैर्य र करुणाका साथ उनीहरूलाई असल कर्ममा प्रेरित गर्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

अरूलाई ज्ञानको धाक देखाएर उनीहरूको मनमा द्विविधा नजन्माउनुहोस्। उनीहरूको चेतनाको स्तरलाई बुझेर धैर्य र सहानुभूतिपूर्वक असल कर्मको बाटो देखाउनुहोस्।