Chapter 3 • Verse 30

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।

निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥ ३०॥

mayi sarvāṇi karmāṇi saṁnyasyādhyātma-cetasā |

nirāśīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigata-jvaraḥ || 30 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मयि (mayi)=ममा (परमात्मा श्रीकृष्णमा)•सर्वाणि (sarvāṇi)=सम्पूर्ण•कर्माणि (karmāṇi)=कर्महरूलाई•संन्यस्य (saṁnyasya)=पूर्ण रूपमा समर्पण गरेर•अध्यात्म-चेतसा (adhyātma-cetasā)=परमात्मामा स्थिर भएको विवेकयुक्त चित्तद्वारा•निराशीः (nirāśīḥ)=व्यक्तिगत आशा, कामना र फलको लोभबाट रहित•निर्ममः (nirmamaḥ)='यो मेरो हो' भन्ने ममता र स्वामित्वको अहंकारबाट मुक्त•भूत्वा (bhūtvā)=भएर•युध्यस्व (yudhyasva)=तिमी युद्ध गर•विगत-ज्वरः (vigata-jvaraḥ)=मनको संताप, शोक र मानसिक ज्वरो (Fever of Anxiety) बाट पूर्ण मुक्त भएर!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तिमी आफ्नो सम्पूर्ण कर्महरूलाई ममा (परमात्मामा) समर्पण गरेर, आध्यात्मिक चेतनामा स्थिर भई, फलको आशा (निराशीः) र ममताको अहङ्कार (निर्ममः) बाट पूर्ण मुक्त भएर, मनको संताप र चिन्तारूपी मानसिक ज्वरोलाई फालेर (विगतज्वरः) निर्धक्क भई युद्ध गर!

महाभारतको परिस्थिति

कर्मयोगको शिखर महामन्त्र: 'विगतज्वरः' भएर युद्ध गर!

यो श्लोक तेस्रो अध्याय (कर्मयोग) को हृदय र प्राण हो। यहाँ श्रीकृष्णले अर्जुनको रोगको अचूक निदान र उपचार दुवै दिनुभएको छ। अर्जुनको रोग के थियो? अर्जुनलाई मानसिक ज्वरो (Psychological Fever / Mental Agitation) आएको थियो। हात कामिरहेका थिए, छाला पोलिरहेको थियो, गाण्डीव धनुष हातबाट खसिरहेको थियो। उनी शोक, मोह र अनिश्चित भविष्यको डरले काँपिरहेका थिए। भगवान् श्रीकृष्णले चारवटा दिव्य मन्त्रहरूद्वारा अर्जुनको यो आन्तरिक ज्वरो निको पारिदिनुहुन्छ: १. 'मयि संन्यस्य': आफ्नो कर्म र परिणाम मलाई (ईश्वरलाई) सुम्पिदेऊ। २. 'अध्यात्मचेतसा': आफ्नो बुद्धि आत्मा र परमात्मामा केन्द्रित गर। ३. 'निराशीः': नतिजाको व्यक्तिगत लोभ छोडिदेऊ। ४. 'निर्ममः': 'यी मेरा हुन्, म यिनको हुँ' भन्ने संकीर्ण मोह त्यागीदेऊ। "जब तिमीले यी चार कुरा गर्छौ, तब तिम्रो मनको सारा ताप र तनाव समाप्त हुन्छ; अनि तिमी पूर्ण शक्ति र निर्भयताका साथ 'विगतज्वरः' भएर युद्ध लड्न सक्छौ!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

चिन्ताको ज्वरो (Anxiety Fever) बाट मुक्तिको मनोवैज्ञानिक विधि

जब मानिसलाई मानसिक तनाव (Stress / Burnout) हुन्छ, तब शरीरमा उच्च रक्तचाप, मुटुको धड्कन, र छटपटी हुन्छ— यसैलाई गीताले 'ज्वर' (मानसिक ज्वरो) भनेको छ। हामीलाई यो ज्वरो किन आउँछ? - जब हामी कुनै काम गर्दा "मलाई के फाइदा हुन्छ" (आशीः) र "मेरो मान्छेलाई के होला" (ममता) भनेर अत्यन्तै संकीर्ण बन्छौं। श्रीकृष्णको यो सूत्र तनावमुक्त कार्यसम्पादन (Stress-Free Peak Performance) को सर्वोच्च औषधि हो: १. आफ्नो उत्कृष्ट कर्म गर्नुहोस्। २. नतिजाको जिम्मा सम्पूर्ण रूपमा परमात्मा वा प्रकृतिको हातमा छोडिदिनुहोस् (Surrender to the Higher Power)। ३. आफूलाई केवल एक माध्यम (Instrument) मान्नुहोस्। जब भारी झोला भगवान्को काँधमा बिसाइन्छ, तब यात्रु हल्का भएर मुस्कुराउँदै आफ्नो यात्रा पूरा गर्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सम्पूर्ण प्रयास इमानदारीपूर्वक लगाउनुहोस् र नतिजाको सम्पूर्ण चिन्ता परमात्मालाई समर्पण गरिदिनुहोस्। 'म' र 'मेरो' को संकीर्णता त्यागेर शान्त र निर्भय चित्तले आफ्नो जीवनको रणभूमिमा अघि बढ्नुहोस्।