अध्याय 3श्लोक 31
Chapter 3 • Verse 31

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः।

श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः॥ ३१॥

ye me matam idaṁ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ |

śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ || 31 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ये (ye)=जोमे (me)=मेरोमतम् (matam)=यस उपदेश वा सिद्धान्तलाईइदम् (idam)=यसनित्यम् (nityam)=सधैं, निरन्तरअनुतिष्ठन्ति (anutiṣṭhanti)=आचरण वा पालना गर्दछन्मानवाः (mānavāḥ)=मानिसहरूश्रद्धावन्तः (śraddhāvantaḥ)=पूर्ण श्रद्धा र विश्वासले युक्त भएरअनसूयन्तः (anasūyantaḥ)=दोषदृष्टि (ईर्ष्या वा शंका) बाट रहित भएरमुच्यन्ते (mucyante)=मुक्त हुन्छन्ते (te)=ती मानिसहरूअपि (api)=पनिकर्मभिः (karmabhiḥ)=कर्मका बन्धनहरूबाट।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो मानिसहरूले ईर्ष्या र शंकारहित (अनसूयन्तः) भई, पूर्ण श्रद्धाका साथ मेरो यस सिद्धान्त (निष्काम कर्मयोग) लाई सधैं आफ्नो जीवनमा आचरण गर्दछन्, तिनीहरू पनि सम्पूर्ण कर्मबन्धनहरूबाट पूर्णतया मुक्त हुन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

श्रद्धा र अनसूया: ज्ञान ग्रहण गर्ने दुई आँखा

श्रीकृष्णले यहाँ दुईवटा महत्वपूर्ण सर्त राख्नुभएको छ: १. 'श्रद्धावन्तः': गुरु र परमात्माको वचनप्रति गहिरो विश्वास। २. 'अनसूयन्तः': कुतर्क, छिद्रान्वेषण वा ईर्ष्या नगर्ने शुद्ध मन। यदि कुनै मानिससँग तीव्र बुद्धि छ तर उसको मनमा शंका र ईर्ष्या मात्र छ भने, ऊ अमृतभित्र पनि विषको कण खोज्न थाल्छ। उसले कहिल्यै सत्यलाई आत्मसात् गर्न सक्दैन। तर जो व्यक्ति बालक झैं निष्कपट भएर, श्रीकृष्णको यस निष्काम कर्मयोगको सूत्रलाई आफ्नो दैनिक जीवनमा उतार्छ, उसले कुनै ठूला-ठूला ग्रन्थ वा तपस्या नगरे पनि कर्मको बन्धनबाट मुक्ति प्राप्त गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

संदेहको विष बनाम विश्वासको शक्ति

जीवनमा कुनै पनि ज्ञान वा सिद्धान्तले तब मात्र काम गर्छ जब हामी त्यसलाई 'विश्वास र प्रयोग' (Actionable Faith) मा बदल्छौं। - यदि बिरामीले डाक्टरको औषधिमाथि शंका मात्र गरिरह्यो र औषधि खाएन भने ऊ कहिल्यै निको हुँदैन। - यदि प्रशिक्षार्थीले आफ्नो प्रशिक्षकको नियतमाथि शंका गर्यो भने ऊ कहिल्यै खेलाडी बन्न सक्दैन। आलोचनात्मक सोच (Critical Thinking) राम्रो हो, तर हरेक कुरामा नकारात्मकता र दोष देख्ने बानी (Cynicism) ले मानिसको विकास रोकिदिन्छ। जब हामी खुला मन र श्रद्धाले जीवनका उच्च सिद्धान्तहरूलाई प्रयोग गर्छौं, तब मात्र परिणाम देखिन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

नकारात्मक शंका र पूर्वाग्रह त्याग्नुहोस्। गीताको निष्काम कर्मको सिद्धान्तलाई पूर्ण श्रद्धाका साथ आफ्नो दैनिक जीवनमा अभ्यास गर्नुहोस्, र त्यसको मानसिक शान्ति स्वयं अनुभव गर्नुहोस्।