ॐअध्याय 3श्लोक 33
Chapter 3 • Verse 33

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि।

प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥ ३३॥

sadṛśaṁ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api |

prakṛtiṁ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṁ kariṣyati || 33 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सदृशम् (sadṛśam)=अनुरूप वा अनुसार•चेष्टते (ceṣṭate)=चेष्टा वा कर्म गर्दछ•स्वस्याः (svasyāḥ)=आफ्नै•प्रकृतेः (prakṛteḥ)=प्रकृति (जन्मजात स्वभाव र संस्कार) को•ज्ञानवान् (jñānavān)=ज्ञानी मानिस•अपि (api)=पनि•प्रकृतिम् (prakṛtim)=आफ्नो स्वभावलाई नै•यान्ति (yānti)=प्राप्त हुन्छन् वा पछ्याउँछन्•भूतानि (bhūtāni)=सम्पूर्ण प्राणीहरू•निग्रहः (nigrahaḥ)=जबर्जस्तीको दमन वा हठपूर्वक रोक्ने प्रयासले•किम् (kim)=के नै•करिष्यति (kariṣyati)=गर्न सक्छ र?

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ज्ञानी मानिसले पनि आफ्नै प्रकृति (जन्मजात स्वभाव र पूर्वसंस्कार) अनुसार नै चेष्टा र आचरण गर्दछ; सम्पूर्ण प्राणीहरू आ-आफ्नो स्वभावको अधीनमा छन्। यस्तो अवस्थामा केवल जबर्जस्तीको बाहिरी दमन (हठ) ले के नै गर्न सक्छ र?

महाभारतको परिस्थिति

स्वभावको शक्ति र जबर्जस्ती दमनको निरर्थकता

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई उनको वास्तविक स्वभावको ऐना देखाइदिनुहुन्छ। अर्जुन जन्मजात क्षत्रिय थिए। उनको नसा-नसामा पराक्रम, न्याय र युद्धकलाको संस्कार बगेको थियो। यदि अर्जुनले अहिले मोहवश धनुष छोडेर वनमा गएर सन्न्यासीको भेष धारण गरे पनि, के उनको क्षत्रिय स्वभाव बदलिने थियो? वनमा गएर पनि यदि कसैले अन्याय गरेको देखे भने अर्जुनको हात स्वतः तरबार वा धनुषमा पुग्ने थियो! किनकि स्वभावलाई जबर्जस्ती दबाउन सकिँदैन। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: स्वभावलाई दबाउने होइन, स्वभावलाई धर्म र परमात्माको सेवामा रूपान्तरण (Sublimation) गर्नुपर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्नो प्रवृत्तिको स्वीकार र रूपान्तरण (Not Repression, but Refinement)

मनोविज्ञानमा यो श्लोकको महत्व अतुलनीय छ। जब मानिसले आफ्नो भित्री स्वभावलाई नबुझी अरूको देखासिकीमा जबर्जस्ती कुनै नियम वा जीवनशैली लाद्न खोज्छ, तब त्यो 'दमन' (Repression) बन्दछ। - नदीको तीव्र प्रवाहलाई जबर्जस्ती ढुङ्गा राखेर थुन्न खोज्नुभयो भने त्यसले बाँध फुटाएर विनाश गर्छ। - तर यदि त्यही नदीलाई नहर बनाएर खेततिर मोडिदिनुभयो भने त्यसले हरियाली र जीवन दिन्छ। हाम्रो स्वभाव पनि त्यस्तै हो: यदि तपाईंमा तीव्र ऊर्जा र महत्वाकांक्षा छ भने त्यसलाई दबाएर निष्क्रीय नबन्नुहोस्; त्यसलाई समाजको महान् कार्यमा लगाउनुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो जन्मजात स्वभाव र क्षमतालाई बुझेर स्वीकार गर्नुहोस्। आफ्नो स्वाभाविक ऊर्जालाई जबर्जस्ती थुन्नुको सट्टा महान् र सकारात्मक कार्यतर्फ मोड्नुहोस्।