Chapter 3 • Verse 35

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।

स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥ ३५॥

śreyān sva-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt sv-anuṣṭhitāt |

sva-dharme nidhanaṁ śreyaḥ para-dharmo bhayāvahaḥ || 35 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

श्रेयान् (śreyān)=अत्यन्त श्रेष्ठ, धेरै उत्तम•स्व-धर्मः (sva-dharmaḥ)=आफ्नो स्वभावजन्य कर्तव्य (स्वधर्म)•विगुणः (viguṇaḥ)=गुणरहित, सामान्य वा केही त्रुटिपूर्ण देखिए पनि•पर-धर्मात् (para-dharmāt)=अरूको कर्तव्य वा धर्मभन्दा•सु-अनुष्ठितात् (sv-anuṣṭhitāt)=राम्रोसँग सम्पन्न गरिएको भए तापनि•स्व-धर्मे (sva-dharme)=आफ्नो स्वधर्म पालन गर्दागर्दै•निधनम् (nidhanam)=मृत्यु हुनु पनि•श्रेयः (śreyaḥ)=कल्याणकारी छ•पर-धर्मः (para-dharmaḥ)=अरूको धर्म वा अस्वाभाविक कर्तव्य•भय-आवहः (bhaya-āvahaḥ)=अत्यन्त भयङ्कर, खतरनाक र विनाशकारी छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— राम्रोसँग आचरण गरिएको अरूको धर्म (कर्तव्य) भन्दा गुणरहित वा केही दोषपूर्ण देखिए पनि आफ्नै स्वभावजन्य स्वधर्म पालन गर्नु हजार गुणा श्रेष्ठ छ। आफ्नो स्वधर्म पालन गर्दागर्दै मर्नु पनि कल्याणकारी हुन्छ, तर अरूको धर्म (कर्तव्य) अपनाउनु अत्यन्तै भयावह र खतरनाक छ!

महाभारतको परिस्थिति

स्वधर्मको सार्वभौम महामन्त्र: 'स्वधर्मे निधनं श्रेयः'

यो श्लोक सम्पूर्ण गीता साहित्यको मुटु र मेरुदण्ड हो। यहाँ 'धर्म' को अर्थ कुनै जाति वा सम्प्रदाय (Religion) होइन; यसको अर्थ हो— मानिसको आफ्नो स्वाभाविक कर्तव्य र अन्तर्निहित स्वभाव (Unique Calling / Authenticity)। अर्जुनको स्वधर्म के थियो? उनी क्षत्रिय थिए। समाजको रक्षा, न्यायको स्थापना र अन्याय विरुद्ध लड्नु उनको स्वाभाविक प्रकृति थियो। तर अर्जुन के भन्दै थिए? "म बरु भीख मागेर सन्न्यासी बनेर वनमा बस्छु।" भीख मागेर बाँच्नु ब्राह्मण वा सन्न्यासीको कर्तव्य हुन सक्थ्यो, तर क्षत्रिय अर्जुनका लागि त्यो 'परधर्म' (अरूको कर्तव्य) थियो। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "अर्जुन! तिमीले सन्न्यासीको नक्कल जतिसुकै राम्रोसँग गरे पनि त्यो तिम्रो आत्माको लागि खतरनाक (भयावह) छ। किनकि नक्कलले मानिसलाई नक्कली बनाउँछ। आफ्नो कर्तव्य पालन गर्दागर्दै रणभूमिमा वीरगति पाउनु तिम्रो लागि मोक्षदायी छ, तर अरूको नक्कल गरेर बाँच्नु आत्मघात हो!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अरूको नक्कल विरुद्ध आफ्नो मौलिकता (Authenticity)

आजको आधुनिक संसारको सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो? मानिसहरू आफ्नो मौलिक प्रतिभा र स्वभाव (Authentic Calling) भुलेर अरूको नक्कल गर्न दौडिरहेका छन्: - साथी डाक्टर बन्यो भनेर आफू पनि डाक्टर बन्न खोज्ने। - अरूले त्यो क्षेत्रमा पैसा कमाए भनेर आफ्नो रुचिलाई तिलाञ्जली दिने। परिणाम? जिन्दगीभरिको तनाव, असन्तुष्टि र असफलता। - माछाले बाँदरको देखासिकी गरेर रुख चढ्न खोज्यो भने ऊ सधैं असफल हुन्छ र मर्छ। - माछाको स्वधर्म पौडिनु हो; चराको स्वधर्म उड्नु हो। तपाईं आफ्नो जीवनको मौलिक पाना हुनुहुन्छ। अरूको सस्तो फोटोकपी बन्न छोड्नुहोस्। आफ्नो स्वाभाविक क्षमतालाई पहिचान गर्नुहोस् र त्यसमा पूर्ण निष्ठाका साथ समर्पित हुनुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

अरूको देखासिकीमा आफ्नो बाटो नबदल्नुहोस्। आफ्नो क्षमता, स्वभाव र कर्तव्यप्रति इमानदार हुनुहोस्। आफ्नो मौलिक भूमिकामा उत्कृष्टता हासिल गर्नु नै वास्तविक सफलता हो।