ॐअध्याय 3श्लोक 36
Chapter 3 • Verse 36

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

अर्जुन उवाच

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः।

अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥ ३६॥

atha kena prayukto'yaṁ pāpaṁ carati pūruṣaḥ |

anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ || 36 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अथ (atha)=त्यसपछि, अब•केन (kena)=कसद्वारा•प्रयुक्तः (prayuktaḥ)=प्रेरित भएर वा उक्साइएर•अयम् (ayam)=यो•पापम् (pāpam)=पाप वा गलत काम•चरति (carati)=गर्दछ वा आचरण गर्दछ•पूरुषः (pūruṣaḥ)=मानिसले•अनिच्छन् (anicchan)=आफ्नो इच्छा नहुँदा नहुँदै•अपि (api)=पनि•वार्ष्णेय (vārṣṇeya)=हे वृष्णिवंशी श्रीकृष्ण!•बलात् (balāt)=जबर्जस्ती, बलपूर्वक•इव (iva)=मानौं•नियोजितः (niyojitaḥ)=धकेलिएको वा बाध्य पारिएको जस्तै।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्छन्— हे वार्ष्णेय (श्रीकृष्ण)! त्यसो भए मानिस नचाहँदा नचाहँदै पनि कुन अदृश्य शक्तिद्वारा प्रेरित भएर पाप कर्म गर्दछ? मानौं कसैले उसलाई जबर्जस्ती बलपूर्वक घिसारेर गलत बाटोमा धकेलिरहेको छ!

महाभारतको परिस्थिति

मानव मनोविज्ञानको सर्वोच्च प्रश्न: हामी किन नचाहेर पनि गल्ती गर्छौं?

यो प्रश्न केवल अर्जुनको मात्र होइन, यो संसारका सम्पूर्ण मानव जातिको मनको सर्वाधिक पीडादायी र रहस्यमय प्रश्न हो। हामी सबैलाई थाहा छ कि झूट बोल्नु हुँदैन, चोरी गर्नु हुँदैन, क्रोध गर्नु हुँदैन, र कुलतमा फस्नु हुँदैन। कोही पनि मानिस बिहान उठेर "म आज पाप गर्छु र आफ्नो जीवन बर्बाद गर्छु" भनेर योजना बनाउँदैन। तर पनि, घडीको एउटा क्षणमा मानिसले यस्तो गल्ती गर्छ जसले उसको वर्षौंसम्मको इज्जत, परिवार र जीवनलाई खरानी बनाइदिन्छ। पछि ऊ रुन्छ र पछुताउँछ— "मैले किन यस्तो गरें? त्यो बेला मलाई के भएको थियो?" अर्जुनले भगवान्‌को अगाडि यही मानवीय विवशता पोखेका हुन्: "हे कृष्ण! त्यो कुन कालो शक्ति हो जसले मानिसलाई उसको इच्छा विपरीत पनि जबर्जस्ती पापको खाडलमा धकेल्छ?"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आन्तरिक द्वन्द्व (Compulsion & Addiction) को रहस्य

आधुनिक लत विज्ञान (Addiction Science) र न्यूरोबायोलोजीमा यसलाई 'Compulsive Behavior' भनिन्छ। - एउटा मद्यपान गर्ने व्यक्तिलाई थाहा छ कि रक्सीले कलेजो बिगार्छ, तर उसको हात गिलासतर्फ स्वतः बढ्छ। - एउटा क्रोधित मानिसलाई थाहा छ कि गाली गर्दा सम्बन्ध टुट्छ, तर उसको मुखबाट विष स्वतः निस्कन्छ। यो के हो? त्यो कुन अदृश्य शत्रु हो जसले हाम्रो विवेकलाई बन्धक बनाएर हामीबाटै गलत काम गराउँछ? अर्जुनको यो प्रश्नले अब गीताको सबैभन्दा ठूलो मनोवैज्ञानिक रहस्य खोल्दैछ। यदि हामीले यो अदृश्य शत्रुलाई चिन्न सक्यौं भने, हामीले आफ्नै मनमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्छौं।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनको गहिराइमा हेर्नुहोस्: कुन कमजोरी वा उत्तेजनाले तपाईंलाई आफ्नो विवेक विपरीत काम गर्न बाध्य पार्छ? आत्म-सुधारको पहिलो चरण आफ्नो भित्री शत्रुलाई इमानदारीपूर्वक स्वीकार गर्नु हो।