ॐअध्याय 3श्लोक 37
Chapter 3 • Verse 37

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।

महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥ ३७॥

kāma eṣa krodha eṣa rajo-guṇa-samudbhavaḥ |

mahāśano mahā-pāpmā viddhy enam iha vairiṇam || 37 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कामः (kāmaḥ)=कामवासना वा अनियन्त्रित तीव्र चाहना•एषः (eṣaḥ)=यो नै हो•क्रोधः (krodhaḥ)=क्रोध वा रिस•एषः (eṣaḥ)=यो नै हो•रजो-गुण-समुद्भवः (rajo-guṇa-samudbhavaḥ)=रजोगुणबाट उत्पन्न हुने•महा-अशनः (mahā-aśanaḥ)=कहिले नअघाउने, विशाल भोक भएको (All-devouring)•महा-पाप्मा (mahā-pāpmā)=महान् पापी वा सबै प्रकारका अपराध गराउने•विद्धि (viddhi)=तिमीले जान•एनम् (enam)=यसलाई नै•इह (iha)=यस संसारमा•वैरिणम् (vairiṇam)=सबैभन्दा ठूलो शत्रु।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यो शत्रु अरू कोही होइन, यो 'काम' (अनियन्त्रित तीव्र वासना वा कामना) नै हो; र जब कामनामा बाधा पुग्छ तब यो 'क्रोध' (रिस) बन्दछ! यो रजोगुणबाट उत्पन्न हुन्छ। यो कहिल्यै नअघाउने भोको (महाशनः) र सबैभन्दा ठूलो महापापी हो। यस संसारमा तिम्रो सबैभन्दा ठूलो शत्रु यही हो भनेर जान!

महाभारतको परिस्थिति

मानव जातिको परम शत्रुको पहिचान: काम र क्रोध

अर्जुनको प्रश्नको उत्तर दिँदै श्रीकृष्णले बाहिरी शत्रुहरू (कौरव सेना) लाई होइन, मानिसको भित्र लुकेको वास्तविक महाशत्रुलाई उदाङ्गो पारिदिनुहुन्छ। त्यो शत्रु हो— 'काम' (Desire/Lust)। जब मानिसको मनमा कुनै सांसारिक वस्तु, पद, प्रतिष्ठा वा व्यक्तिका लागि तीव्र तृष्णा जाग्छ, तब ऊ विवेकहीन बन्छ। र जब त्यो इच्छा पूरा हुन पाउँदैन, तब त्यही काम तुरुन्तै 'क्रोध' मा बदलिन्छ! क्रोधले मानिसको स्मरणशक्ति, विवेक र नैतिकता सबै निल्छ। दुर्योधनको अहंकार र युद्धको मूल जड पनि यही थियो— राज्यको अनियन्त्रित 'काम' (लोभ), र पाण्डवहरूको उन्नति देखेर उठेको 'क्रोध'। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "अर्जुन! बाहिरका शत्रुहरू पछि लडौंला, पहिले आफ्नो छातीभित्र लुकेको यो महापापी कामरूपी शत्रुलाई मार!"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

इच्छाको अनन्त खाडल (The Hedonic Treadmill)

श्रीकृष्णले कामलाई 'महाशनः' (Great Devourer - जसको भोक कहिल्यै तृप्त हुँदैन) भन्नुभएको छ। जसरी आगोमा जति घिउ हाल्यो, आगो झन्-झन् दन्किन्छ; त्यसैगरी कुनै पनि सांसारिक इच्छालाई भोगेर कहिल्यै सन्तुष्ट पार्न सकिँदैन: - एउटा मोबाइल किनेपछि अर्को नयाँ मोडल चाहिन्छ। - एक लाख कमाए १० लाख चाहिन्छ, १० लाख कमाए एक करोड चाहिन्छ। इच्छा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। जबसम्म हामी इच्छाको दास बन्छौं, हामी सधैं असन्तुष्ट, क्रोधी र दुःखी रहनेछौं। वास्तविक शान्ति इच्छाहरूको पूर्तिमा होइन, इच्छाहरूमाथिको विजयमा छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनभित्र उठ्ने तीव्र लोभ, वासना र क्रोधलाई चिन्नुहोस्। ती तपाईंको आत्माका मित्र होइनन्, तपाईंको विवेक नष्ट गर्ने भित्री शत्रु हुन्।