ॐअध्याय 3श्लोक 39
Chapter 3 • Verse 39

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।

कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥ ३९॥

āvṛtaṁ jñānam etena jñānino nitya-vairiṇā |

kāma-rūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca || 39 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

आवृतम् (āvṛtam)=ढाकिएको छ•ज्ञानम् (jñānam)=मानिसको वास्तविक ज्ञान र विवेक•एतेन (etena)=यसद्वारा•ज्ञानिनः (jñāninaḥ)=ज्ञानी मानिसको पनि•नित्य-वैरिणा (nitya-vairiṇā)=कहिल्यै मित्र नहुने नित्य (सदाबहार) शत्रुद्वारा•काम-रूपेण (kāma-rūpeṇa)=कामरूपी (अनन्त इच्छा र वासनाको रूपमा रहेको)•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•दुष्पूरेण (duṣpūreṇa)=कहिले पनि नभरिने वा तृप्त नहुने•अनलेन (analena)=आगो समान (दन्किने ज्वाला)•च (ca)=र।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! ज्ञानी मानिसको विवेक पनि यस काम (वासना) रूपी नित्य शत्रुद्वारा ढाकिएको हुन्छ; यो शत्रु कहिल्यै तृप्त नहुने र ननिभ्ने भोक भएको दन्किँदो आगो (अनल) समान छ!

महाभारतको परिस्थिति

कामलाई किन 'नित्यवैरी' भनियो?

श्रीकृष्णले यहाँ कामवासनालाई 'नित्यवैरी' (Eternal Enemy) भन्नुभएको छ। अज्ञानी मानिसलाई लाग्छ कि इच्छा उसको मित्र हो— "मलाई नयाँ घर चाहिन्छ, नयाँ पद चाहिन्छ, इच्छाले नै मलाई चलाउँछ।" अज्ञानीले इच्छालाई साथी ठानेर उसको पछि दौडिन्छ र दुःख पाउँछ। तर ज्ञानी मानिसले जान्दछ कि इच्छा कहिल्यै कसैको मित्र हुन सक्दैन। यो एउटा यस्तो आगो (अनल) हो जसलाई जति घिउ दियो, यसले त्यति नै धेरै जलाउँछ। संसारका सबै सम्राटहरू— सिकन्दर, नेपोलियन, वा रावण— सबै साम्राज्य जितेर पनि असन्तुष्ट नै मरे, किनकि उनीहरूको भित्रको कामरूपी आगो कहिल्यै भरिन सकेन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

इच्छाको आगोमा घिउ हाल्न बन्द गर्नुहोस्

जब तपाईंलाई कुनै कुराको तीव्र तिर्खा लाग्छ, तब तपाईंलाई लाग्छ: "यो कुरा पाएपछि म पूर्ण शान्त हुनेछु।" तर त्यो केवल भ्रम हो। त्यो वस्तु पाउनेबित्तिकै तपाईंको दिमागमा दशवटा नयाँ इच्छाहरू जन्मिसकेका हुन्छन्। यो तृष्णाको चक्रव्यूह हो: - इच्छा → असन्तुष्टि → दौडधुप → प्राप्ति → नयाँ इच्छा → पुनः असन्तुष्टि। यस आगोलाई निभाउने एउटै मात्र उपाय छ— यसमा थप इन्धन (वासना) हाल्न छोडिदिनुहोस्। जे छ, त्यसमा सन्तुष्ट हुन सिक्नु नै यो नित्यवैरीमाथि विजय पाउने पहिलो पाइला हो।
व्यावहारिक सूत्र :

बाहिरी वस्तुहरूले कहिल्यै आन्तरिक शून्यता भर्न सक्दैनन्। इच्छाहरूको पछि अन्धो भएर दौडनुको सट्टा आत्म-सन्तुष्टि (Contentment) को अभ्यास गर्नुहोस्।