Chapter 3 • Verse 40

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।

एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥ ४०॥

indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate |

etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam || 40 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इन्द्रियाणि (indriyāṇi)=इन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, जीब्रो, छाला)•मनः (manaḥ)=मन (भावना र कल्पना)•बुद्धिः (buddhiḥ)=बुद्धि (निर्णय क्षमता र तर्क)•अस्य (asya)=यस कामरूपी शत्रुको•अधिष्ठानम् (adhiṣṭhānam)=मुख्यालय, वासस्थान वा किल्ला•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ•एतैः (etaiḥ)=यी इन्द्रिय, मन र बुद्धिद्वारा नै•विमोहयति (vimohayati)=पूर्णतया भ्रमित र मोहित पार्दछ•एषः (eṣaḥ)=यस काम (शत्रु) ले•ज्ञानम् (jñānam)=वास्तविक ज्ञानलाई•आवृत्य (āvṛtya)=ढाकेर•देहिनम् (dehinam)=यस देहधारी जीवात्मालाई।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— इन्द्रियहरू, मन र बुद्धि नै यस कामरूपी शत्रुको वासस्थान (किल्ला वा अखडा) भनिएको छ। यस शत्रुले यिनै तीनवटा (इन्द्रिय, मन र बुद्धि) लाई कब्जा गरेर ज्ञानलाई ढाकिदिन्छ र देहधारी मनुष्यलाई पूर्णतया भ्रमित पारिदिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

शत्रुको किल्ला कहाँ छ? युद्ध रणनीति

कुनै पनि युद्ध जित्नका लागि सेनापतिलाई सबैभन्दा पहिले थाहा हुनुपर्छ— शत्रु कहाँ लुकेको छ? उसको मुख्यालय (Headquarters) कहाँ छ? यदि तपाईंले बाहिर धुलो उडाइरहनुभयो तर शत्रु घरभित्रै लुकेको छ भने तपाईं पराजित हुनुहुनेछ। श्रीकृष्णले कामरूपी शत्रुको सम्पूर्ण जासुसी नक्सा अर्जुनलाई दिनुहुन्छ: १. पहिलो सुरक्षा घेरा: हाम्रा ५ इन्द्रियहरू। २. दोस्रो कमान्ड सेन्टर: हाम्रो मन। ३. सर्वोच्च मुख्यालय: हाम्रो बुद्धि। जब कुनै वासना आउँछ, पहिले त्यो इन्द्रियमा देखिन्छ (आँखाले राम्रो वस्तु देख्छ)। त्यसपछि मनमा पुग्छ (मनले कल्पना गर्न थाल्छ)। अनि अन्त्यमा त्यसले बुद्धिलाई नै भ्रष्ट बनाइदिन्छ (बुद्धिले तर्क खोज्छ कि "यो काम गर्नु कसरी सही छ")! जब राजा (बुद्धि) नै शत्रुको कब्जामा पर्छ, तब पूरा राज्य (मानिस) लुटिन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मन र बुद्धिको ह्याकिंग (Psychological Hijack)

आधुनिक मनोविज्ञानमा यसलाई 'Amygdala Hijack' वा 'Rationalization' भनिन्छ। जब मानिस कुनै लत वा गलत काम गर्न चाहन्छ, उसको आफ्नै बुद्धिले त्यसका लागि सुन्दर-सुन्दर दार्शनिक तर्क बनाइदिन्छ: - घूस खानेले भन्छ: "महँगी बढेको छ, मैले परिवार पाल्नै पर्यो नि!" - ठगी गर्नेले भन्छ: "संसार नै यस्तै छ, मैले नगरे अरूले गरिहाल्छन् नि!" यसरी कामले बुद्धिलाई आफ्नो वकिल बनाइदिन्छ। यदि हामीले आफूलाई बचाउनु छ भने, हामीले आफ्ना इन्द्रिय, मन र बुद्धिलाई यो शत्रुको हातमा सुम्पनु हुँदैन; तिनीहरूलाई आत्माको पहरेदार बनाउनुपर्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मन र बुद्धिको सूक्ष्म निगरानी गर्नुहोस्। जब तपाईंको बुद्धिले गलत कामलाई सही प्रमाणित गर्न बहाना बनाउन थाल्छ, बुझ्नुहोस् कि कामरूपी शत्रुले तपाईंको बुद्धिलाई कब्जा गरिसक्यो।