अध्याय 3श्लोक 41
Chapter 3 • Verse 41

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।

पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥ ४१॥

tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha |

pāpmānaṁ prajahi hy enaṁ jñāna-vijñāna-nāśanam || 41 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तस्मात् (tasmāt)=त्यसकारणले गर्दात्वम् (tvam)=तिमीलेइन्द्रियाणि (indriyāṇi)=इन्द्रियहरूलाईआदौ (ādau)=सबैभन्दा पहिलेनियम्य (niyamya)=वशमा राखेर वा नियन्त्रण गरेरभरत-ऋषभ (bharata-ṛṣabha)=हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन!पाप्मानम् (pāpmānam)=महान् पापीप्रजहि (prajahi)=नष्ट गर, मार वा अन्त्य गरहि (hi)=निश्चय नैएनम् (enam)=यस कामरूपी शत्रुलाईज्ञान-विज्ञान-नाशनम् (jñāna-vijñāna-nāśanam)=शास्त्रज्ञान (ज्ञान) र आत्म-अनुभूति (विज्ञान) दुवैलाई नष्ट गर्ने।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यसकारण हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! तिमीले सबैभन्दा पहिले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राखेर, सैद्धान्तिक ज्ञान र प्रत्यक्ष आत्म-अनुभूति (विज्ञान) दुवैलाई नष्ट गर्ने यस महान् पापी कामरूपी शत्रुलाई अनिवार्य रूपमा मार!

महाभारतको परिस्थिति

आक्रमणको पहिलो चरण: प्रवेशद्वारमा पहरा

शत्रुको किल्ला थाहा पाएपछि अब श्रीकृष्णले आक्रमणको रणनीति दिनुहुन्छ: 'आदौ इन्द्रियाणि नियम्य' — सबैभन्दा पहिले इन्द्रियहरूलाई वशमा राख! किन? किनकि इन्द्रियहरू शरीरका ५ वटा खुला ढोकाहरू हुन्। यदि घरको ढोका नै खुला छोडियो भने चोर भित्र पस्छ र सारा घर कब्जा गर्छ। यदि आँखाले जे पायो त्यही हेर्यो, कानले जे पायो त्यही सुन्यो, र जीब्रोले जे पायो त्यही खायो भने त्यो विकार सिधै मन र बुद्धिमा पुग्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "पहिले ढोकामा ताला लगाऊ! जब इन्द्रियहरू संयमित हुन्छन्, तब यो कामरूपी शत्रु भोको भएर आफैं कमजोर बन्दछ, र तिमीले त्यसलाई सजिलै मार्न सक्छौ।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

इन्द्रिय संयम: डिजिटल युगमा ध्यानको सुरक्षा

आजको आधुनिक सूचना र डिजिटल युगमा यो श्लोक जीवन बचाउने कवच हो। हाम्रा इन्द्रियहरूमाथि चौबीसै घण्टा विज्ञापन, विकृत भिडियो, अश्लीलता र नकारात्मक समाचारहरूको बमबारी भइरहेको छ। - यदि हामीले आँखा र कानलाई जे पायो त्यही हेर्न र सुन्न दिइरह्यौं भने, हाम्रो मन कहिल्यै शान्त र एकाग्र हुन सक्दैन। 'ज्ञान-विज्ञान-नाशनम्': वासनाले केवल हाम्रो बुद्धि मात्र नष्ट गर्दैन, हाम्रो प्रत्यक्ष आत्मिक अनुभव र शान्ति पनि खोस्छ। आफ्नो मस्तिष्कमा के पस्न दिने र के नदिने भन्ने निर्णय लिनु नै इन्द्रिय संयम हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना आँखा र कानमा पहरा लगाउनुहोस्। अनावश्यक, नकारात्मक र उत्तेजक दृश्य तथा सूचनाहरूबाट टाढा रहनुहोस्। इन्द्रियको संयम नै आन्तरिक विजयको पहिलो पाइला हो।