ॐअध्याय 3श्लोक 5
Chapter 3 • Verse 5

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।

कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥ ५॥

na hi kaścit kṣaṇam api jātu tiṣṭhaty akarma-kṛt |

kāryate hy avaśaḥ karma sarvaḥ prakṛti-jair guṇaiḥ || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न (na)=होइन•हि (hi)=निश्चय नै•कश्चित् (kaścit)=कुनै पनि प्राणी•क्षणम् (kṣaṇam)=एक क्षण पनि•अपि (api)=पनि•जातु (jātu)=कहिल्यै•तिष्ठति (tiṣṭhati)=रहन सक्छ•अकर्मकृत् (akarma-kṛt)=कर्म नगरीकन•कार्यते (kāryate)=कर्म गर्न बाध्य पारिन्छ•हि (hi)=किनभने•अवशः (avaśaḥ)=विवश वा पराधीन भएर•कर्म (karma)=कर्म•सर्वः (sarvaḥ)=सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई•प्रकृतिजैः (prakṛti-jaiḥ)=प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका•गुणैः (guṇaiḥ)=गुणहरू (सत्त्व, रज र तम) द्वारा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कुनै पनि प्राणी कुनै पनि समयमा एक क्षणको लागि पनि कर्म नगरी रहनै सक्दैन; किनकि सम्पूर्ण प्राणीहरू प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) द्वारा विवश भएर कर्म गर्न बाध्य छन्।

महाभारतको परिस्थिति

कर्म प्रकृतिको अनिवार्य नियम हो

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई प्रकृतिको कठोर वैज्ञानिक नियम सम्झाउनुहुन्छ। अर्जुन भन्दै थिए— "म युद्ध लड्दिनँ, म चुपचाप बस्छु।" श्रीकृष्ण हाँस्दै सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमीले बाहिरी रूपमा धनुष-वाण भुइँमा राखे पनि, के तिम्रो श्वास रोकिन्छ? के तिम्रो मुटुको धड्कन बन्द हुन्छ? के तिम्रो आँखाले देख्न, कानले सुन्न र दिमागले विचार गर्न छोड्छ? तिम्रो शरीर र मन त प्रतिक्षण कर्म गरिरहेका छन्!" जबसम्म शरीर छ, तबसम्म प्रकृतिले हामीलाई कर्म गराइरहन्छ। त्यसैले "म कर्म गर्दिनँ" भन्नु प्रकृतिको नियम विरुद्धको मूर्खता हो। प्रश्न 'कर्म गर्ने कि नगर्ने' भन्ने होइन; प्रश्न 'कर्म कसरी गर्ने' भन्ने हो। जब कर्मबाट भाग्न असम्भव छ भने, त्यसलाई परमात्माको आराधना बनाएर किन नगर्ने?
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मस्तिष्कको निरन्तर सक्रियता र प्रकृतिको दबाव

आधुनिक न्यूरोसाइन्स (Neuroscience) ले प्रमाणित गरेको छ कि हाम्रो मस्तिष्क सुतिरहेको बेलामा पनि 'Default Mode Network' मा निरन्तर विचार, सपना र प्रक्रियाहरू चलाइरहन्छ। तपाईं जतिसुकै कोठाभित्र बन्द भएर बस्नुहोस्, भोक लाग्दा खानैपर्छ, सास फेर्नैपर्छ, मनमा विचार आउनैपर्छ। हाम्रो शरीर र मन प्रकृतिका तीन गुणहरूद्वारा सञ्चालित छन्: - रजोगुणले हामीलाई दौडधुप र इच्छामा धकेल्छ। - तमोगुणले अल्छीपन र निद्रामा धकेल्छ। - सत्त्वगुणले शान्ति र ज्ञानतर्फ डोर्याउँछ। तपाईं निष्क्रिय बस्न सक्नुहुन्न। यदि तपाईंले जानाजानी सत्कर्म गर्नुभएन भने, तपाईंको मनले आफैं व्यर्थका नकारात्मक विचार वा विकृतिहरूको कर्म गर्न थाल्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

निष्क्रियता असम्भव छ। आफ्नो ऊर्जालाई रोक्न खोज्नुको सट्टा त्यसलाई सकारात्मक, रचनात्मक र समाजोपयोगी कर्ममा प्रवाहित गर्नुहोस्।