अध्याय 4श्लोक 12
Chapter 4 • Verse 12

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः।

क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥ १२॥

kāṅkṣantaḥ karmaṇāṁ siddhiṁ yajanta iha devatāḥ |

kṣipraṁ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karma-jā || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

काङ्क्षन्तः (kāṅkṣantaḥ)=इच्छा वा कामना गर्दैकर्मणाम् (karmaṇām)=कर्महरूकोसिद्धिम् (siddhim)=सफलता वा फललाईयजन्ते (yajante)=पूजा वा यज्ञ गर्दछन्इह (iha)=यस संसारमादेवताः (devatāḥ)=अन्य देवी-देवताहरूकोक्षिप्रम् (kṣipram)=चाँडै नैहि (hi)=निश्चय नैमानुषे (mānuṣe)=मनुष्यलोके (loke)=लोकमा वा संसारमासिद्धिः (siddhiḥ)=सफलता वा फलभवति (bhavati)=प्राप्त हुन्छकर्म-जा (karma-jā)=सकाम कर्मबाट उत्पन्न हुने।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस मनुष्य लोकमा कर्मको फल (धन, सन्तान, विजय आदि) चाँडै चाहने मानिसहरू विभिन्न देवी-देवताहरूको पूजा-आराधना गर्दछन्; किनभने यस संसारमा सकाम कर्मबाट उत्पन्न हुने सफलता निकै छिटो प्राप्त हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

तात्कालिक लाभ बनाम शाश्वत कल्याण

महाभारतमा धेरै पात्रहरूले तात्कालिक शक्तिका लागि कठोर तपस्या गरेर वरदान मागेका थिए: - जरासन्ध, कर्ण, जयद्रथ वा अश्वत्थामाले युद्धमा जित्न र भौतिक पराक्रम बढाउन विभिन्न देवताहरूको आराधना गरे र अस्त्र-शस्त्र प्राप्त गरे। - तर ती सबै फलहरू क्षणिक थिए र अन्ततः विनाशको कारण बने! श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— मानिसहरू छिटो नतिजा पाउनका लागि सकाम कर्म र देवताहरूको उपासनातिर लाग्छन् किनभने सांसारिक कर्मको फल तुरुन्तै मिल्छ। तर आत्मसाक्षात्कार र शाश्वत शान्तिको मार्गमा धैर्य र निष्काम भाव चाहिन्छ। बुद्धिमान् व्यक्ति क्षणिक चमत्कार वा तात्कालिक लाभमा अल्झिँदैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

तत्काल सन्तुष्टि (Instant Gratification) को भ्रम

आधुनिक मानव मनको सबैभन्दा ठूलो रोग नै 'Instant Gratification' (तुरुन्तै फल पाउने व्यग्रता) हो: - हामीलाई तत्काल नाम, तत्काल धन, र तत्काल प्रशंसा चाहिन्छ। - यसका लागि हामी सर्टकट खोज्छौं, क्षणिक आकर्षणमा फस्छौं र गहिरो चरित्र निर्माण वा आत्मिक शान्तिलाई बेवास्ता गर्छौं। तर जे कुरा छिटो आउँछ, त्यो छिट्टै नाश पनि हुन्छ। स्थायी आनन्द र वास्तविक सफलता गहिरो साधना र निष्काम कर्मबाट मात्र सम्भव छ।
व्यावहारिक सूत्र :

सर्टकट र क्षणिक फलको लोभ त्याग्नुहोस्। दीर्घकालीन चरित्र, सत्य र आत्मिक सन्तुष्टिका लागि धैर्यपूर्वक आफ्नो कर्तव्य गरिरहनुहोस्।