अध्याय 4श्लोक 14
Chapter 4 • Verse 14

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।

इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥ १४॥

na māṁ karmāṇi limpanti na me karma-phale spṛhā |

iti māṁ yo'bhijānāti karmabhir na sa badhyate || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न (na)=होइन वा गर्दैनन्माम् (mām)=मलाईकर्माणि (karmāṇi)=कर्महरूलेलिम्पन्ति (limpanti)=लेप गर्दछन् (बाँध्दछन् वा फोहोर गर्दछन्)न (na)=छैनमे (me)=मेरोकर्म-फले (karma-phale)=कर्मको फलमास्पृहा (spṛhā)=कुनै आसक्ति वा चाहनाइति (iti)=यसरीमाम् (mām)=मलाईयः (yaḥ)=जसलेअभिजानाति (abhijānāti)=तात्विक रूपमा बुझ्दछ वा चिन्दछकर्मभिः (karmabhiḥ)=कर्महरूद्वारान (na)=हुँदैनसः (saḥ)=त्यो व्यक्तिबध्यते (badhyate)=बाँधिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— न त मलाई कर्महरूले बाँध्न वा लिप्त गर्न सक्छन्, न त कर्मको फलप्रति मेरो कुनै आसक्ति वा लोभ नै छ। यस यथार्थ भावले जसले मलाई तात्विक रूपमा जान्दछ, ऊ पनि कर्महरूको बन्धनमा कहिल्यै बाँधिँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

संसारको सृष्टिकर्ता तर कर्मबन्धनबाट मुक्त

श्रीकृष्णले अनन्त ब्रह्माण्डको सृष्टि, स्थिति र संहार गर्नुहुन्छ। उहाँले कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा सम्पूर्ण पाण्डव सेनाको मार्गनिर्देशन गर्नुभयो, पाञ्चजन्य शङ्ख फुक्नुभयो, रथ हाँक्नुभयो, तर पनि उहाँ यी कुनै पनि कार्यको फलबाट बाँधिनुहुन्न। किन? किनभने उहाँमा अहंकार (कर्तापन) र व्यक्तिगत स्वार्थ (स्पृहा) शून्य छ। अर्जुनलाई लाग्दै थियो कि युद्ध गर्दा मलाई पापको बन्धन लाग्छ। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ— पाप र बन्धन कार्यले गर्दा होइन, कार्यभित्र रहेको 'स्वार्थ' र 'म गर्दैछु' भन्ने अहंकारी भावनाले गर्दा उत्पन्न हुन्छ। जब परमात्माको यो अलिप्त स्वरूपलाई बुझेर मनुष्यले काम गर्छ, तब ऊ पनि कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

असंलग्नताको शक्ति: काम गर्नुहोस् तर बन्धनमुक्त रहनुहोस्

धेरै मानिसहरू सोच्छन्— "यदि मैले काम गरेँ भने म जिम्मेवारी र चिन्तामा बाँधिन्छु।" तर यो श्लोकले बन्धनमुक्तिको सूत्र दिन्छ: - कर्म आफैँमा कुनै जञ्जीर होइन। बन्धन त केवल त्यस कर्मको नतिजाप्रतिको हाम्रो लोभ (स्पृहा) र अहंकार हो। - जसरी कमलको पात पानीमा रहेर पनि पानीले भिज्दैन, त्यसरी नै निष्काम भावले कर्तव्य गर्ने व्यक्ति संसारमा रहेर पनि कहिल्यै चिन्ता र तनावको शिकार हुँदैन। जब तपाईं कुनै पनि काम बिना व्यक्तिगत स्वार्थ, केवल कल्याण र कर्तव्यको भावनाले गर्नुहुन्छ, तब तपाईं भित्रैबाट स्वतन्त्र रहनुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुहोस् तर नतिजाप्रतिको लोभ र 'यो सबै मैले गर्दा भएको हो' भन्ने अहङ्कार तुरुन्तै त्याग्नुहोस्।