अध्याय 4श्लोक 15
Chapter 4 • Verse 15

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः।

कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥ १५॥

evaṁ jñātvā kṛtaṁ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ |

kuru karmaiva tasmāt tvaṁ pūrvaiḥ pūrvataraṁ kṛtam || 15 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

एवम् (evam)=यसरी (ईश्वरको निष्काम भावलाई)ज्ञात्वा (jñātvā)=बुझेर वा जानेरकृतम् (kṛtam)=गरिएको थियोकर्म (karma)=कर्मपूर्वैः (pūrvaiḥ)=पूर्वजहरूद्वाराअपि (api)=पनिमुमुक्षुभिः (mumukṣubhiḥ)=मोक्ष चाहने ज्ञानी साधकहरूद्वाराकुरु (kuru)=गरकर्म एव (karma eva)=आफ्नो कर्तव्य कर्म नैतस्मात् (tasmāt)=त्यसकारणत्वम् (tvam)=तिमीलेपूर्वैः (pūrvaiḥ)=पूर्वजहरूलेपूर्वतरम् (pūrvataram)=प्राचीन कालदेखि नैकृतम् (kṛtam)=गर्दै आए अनुसार।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— प्राचीन कालका मोक्ष चाहने मुमुक्षु (ज्ञानी) हरूले पनि यसै सत्यलाई जानेर निष्काम भावले कर्म गरेका थिए। त्यसकारण तिमीले पनि आफ्ना पूर्वजहरूले प्राचीन कालदेखि गर्दै आएजस्तै आफ्ना निर्धारित कर्तव्य कर्महरू गर।

महाभारतको परिस्थिति

प्राचीन मुमुक्षुहरूको आदर्श मार्ग

अर्जुनको मनमा पलायनवादी सोच थियो— युद्ध छोडेर जङ्गल जाने, भीख मागेर खाने र कर्मबाट भाग्ने। श्रीकृष्ण उनलाई झक्झक्याउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! राजा जनक, इक्ष्वाकु, प्रियव्रत र अन्य धेरै महापुरुषहरू जो मोक्षका अभिलाषी थिए, उनीहरूले राज्य सञ्चालन र युद्धजस्ता कठिन कर्महरूबाट कहिल्यै भागेनन्। उनीहरूले यही बुझेका थिए कि कर्म आफैँमा बन्धन होइन, कर्मभित्रको अहंकार र स्वार्थ पो बन्धन हो! जब तिम्रा महान् पूर्वजहरूले निष्काम कर्म गरेर नै मोक्ष प्राप्त गरे भने, तिमी किन आफ्नो क्षत्रिय धर्म र युद्धको कर्तव्यबाट पछि हट्छौ?"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जिम्मेवारीबाट भाग्नु होइन, दृढ भएर निभाउनु नै धर्म हो

जीवनमा कठिनाइ, तनाव र चुनौतीहरू आउँदा हाम्रो पहिलो प्रतिक्रिया अक्सर भाग्ने (Avoidance) हुन्छ: - "म यो काम छोडिदिन्छु", "म सम्बन्ध तोडिदिन्छु", "म संन्यास लिन्छु।" - तर गीता भन्छ— कर्म छोडेर शान्ति मिल्दैन, कर्मको सही कला सिकेर मात्र शान्ति मिल्छ। हाम्रा पूर्वजहरूले कठिन परिस्थितिमा पनि अडिग रहेर आफ्नो कर्तव्य पूरा गरे। हामीले पनि आजको समयमा आफ्ना पारिवारिक, सामाजिक र व्यावसायिक कर्तव्यहरूलाई निष्ठापूर्वक, बिना कुनै पलायनवाद बहन गर्नुपर्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

चुनौती र कठिनाइबाट भाग्ने कायरता नदेखाउनुहोस्। पूर्वजहरूको वीरता र विवेकलाई स्मरण गर्दै आफ्नो कर्तव्यमा दृढतापूर्वक लाग्नुहोस्।