ॐअध्याय 4श्लोक 17
Chapter 4 • Verse 17

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।

अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥ १७॥

karmaṇo hy api boddhavyaṁ boddhavyaṁ ca vikarmaṇaḥ |

akarmaṇaś ca boddhavyaṁ gahanā karmaṇo gatiḥ || 17 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कर्मणः (karmaṇaḥ)=शास्त्रविहित सत्कर्मको स्वरूप•हि (hi)=निश्चय नै•अपि (api)=पनि•बोद्धव्यम् (boddhavyam)=जान्नुपर्ने हुन्छ•बोद्धव्यम् (boddhavyam)=जान्नुपर्ने हुन्छ•च (ca)=र•विकर्मणः (vikarmaṇaḥ)=निषिद्ध, अनुचित वा पाप कर्मको स्वरूप•अकर्मणः (akarmaṇaḥ)=अकर्म (कर्ममा अलिप्त रहने निष्काम अवस्था)•च (ca)=पनि•बोद्धव्यम् (boddhavyam)=बुझ्नु आवश्यक छ•गहना (gahanā)=अत्यन्त गहन, रहस्यमय र सूक्ष्म छ•कर्मणः (karmaṇaḥ)=कर्मको•गतिः (gatiḥ)=गति वा रहस्य।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कर्मको स्वरूप पनि जान्नुपर्दछ, विकर्म (निषिद्ध वा पाप कर्म) को स्वरूप पनि जान्नुपर्दछ, र अकर्म (कर्मभित्रको निष्क्रियता वा निष्कामता) को स्वरूप पनि जान्नुपर्दछ; किनभने कर्मको गति अत्यन्त गहन र सूक्ष्म छ।

महाभारतको परिस्थिति

कर्म, विकर्म र अकर्मको त्रिविध विभाजन

श्रीकृष्णले यहाँ कर्मलाई तीन वर्गमा विभाजन गर्नुभएको छ: १. कर्म (Karma) — शास्त्रसम्मत र नैतिक कर्तव्य, जसले समाजको हित गर्दछ र व्यक्तिलाई अनुशासित बनाउँछ। २. विकर्म (Vikarma) — शास्त्रनिषिद्ध, अनैतिक, स्वार्थी वा अरूलाई हानी पुर्‍याउने पाप कर्म (जस्तै दुर्योधन र शकुनिका छल-प्रपञ्च)। ३. अकर्म (Akarma) — बाहिरी रूपमा कर्म भइरहे तापनि मनमा कुनै अहङ्कार, फलको आसक्ति वा स्वार्थ नहुनु, जसले गर्दा कर्मले कुनै बन्धन सिर्जना गर्दैन। महाभारतको कुरुक्षेत्रमा अर्जुन युद्धलाई 'विकर्म' (पाप) ठानिरहेका थिए, तर श्रीकृष्ण सम्झाउँदै हुनुहुन्छ कि धर्मको रक्षाका लागि गरिएको यो युद्ध त निष्काम 'अकर्म' हो जसले अर्जुनलाई मुक्त गराउँछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्मको सूक्ष्म गणित: नियत, कार्य र नतिजाको सन्तुलन

कर्मको रहस्य किन गहन छ? किनभने कहिलेकाहीँ राम्रो नियतले गरेको कामले पनि नराम्रो नतिजा दिन सक्छ, र बाहिरबाट कठोर देखिएको कार्य भित्रबाट परम कल्याणकारी हुन सक्छ। - यदि हामी केवल बाहिरी नियम वा अरूको देखासिकीमा चल्छौं भने हामी अल्झिन्छौं। - कर्मको गहिराइ बुझ्नका लागि विवेक, निष्कामता र ईश्वर-समर्पण चाहिन्छ। हामीले दैनिक जीवनमा आफ्ना कार्यहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गर्नुपर्छ— के यो मेरो कर्तव्य (कर्म) हो? के यसमा कुनै स्वार्थ वा छलकपट (विकर्म) लुकेको छ? वा के म यसलाई अहंकार छोडेर ईश्वरार्पण (अकर्म) का रूपमा गर्दैछु?
व्यावहारिक सूत्र :

निषिद्ध र स्वार्थी कामहरूबाट टाढा रहनुहोस्। आफ्नो कर्तव्य कर्मलाई अहंकार त्यागेर निष्काम भावले गर्नुहोस् ताकि त्यो अकर्ममा रूपान्तरित होस्।