अध्याय 4श्लोक 23
Chapter 4 • Verse 23

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः।

यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥ २३॥

gata-saṅgasya muktasya jñānāvasthita-cetasaḥ |

yajñāyācarataḥ karma samagraṁ pravilīyate || 23 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

गत-सङ्गस्य (gata-saṅgasya)=आसक्ति पूर्णतया समाप्त भइसकेको व्यक्तिकोमुक्तस्य (muktasya)=अहङ्कार र मोहबाट मुक्त भएकोज्ञान-अवस्थित-चेतसः (jñāna-avasthita-cetasaḥ)=जसको चित्त सधैँ आत्मज्ञानमा स्थिर छयज्ञाय (yajñāya)=केवल यज्ञ (ईश्वरीय सेवा र लोककल्याण) का लागिआचरतः (ācarataḥ)=कर्म आचरण गर्ने साधककोकर्म (karma)=सम्पूर्ण कर्महरूसमग्रम् (samagram)=पूर्ण रूपमा वा सम्पूर्ण वासनासहितप्रविलीयते (pravilīyate)=विलिन हुन्छन् (नष्ट भई समाप्त हुन्छन्)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसको आसक्ति पूर्ण रूपले हराइसकेको छ, जो देहाभिमान र बन्धनबाट मुक्त छ, जसको चित्त सधैँ आत्मज्ञानमा स्थिर रहन्छ, र जसले केवल यज्ञ (ईश्वरीय सेवा तथा परोपकार) का लागि कर्म गर्दछ, त्यस्तो व्यक्तिका सम्पूर्ण कर्महरू बिना कुनै अवशेष पूर्णतया विलिन भई समाप्त हुन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

कर्मको पूर्ण विलय: यज्ञार्थ कर्मको महिमा

युद्ध जस्तो भीषण र रक्तपातपूर्ण कर्म गर्दा पनि कुनै कर्मको ऋण वा संस्कार बाँकी नरहने रहस्य के हो? श्रीकृष्ण अर्जुनलाई उत्तर दिनुहुन्छ— 'यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते'। यदि अर्जुनले यो युद्ध आफ्नो व्यक्तिगत प्रतिष्ठा, बदला वा राज्यभोगका लागि लडेका भए, त्यो पापको कारण बन्थ्यो। तर यदि उनले यसलाई पृथ्वीको भार उतार्न, धर्मको पुनर्जागरण गर्न र भगवान्‌को इच्छा पूरा गर्ने एक 'महायज्ञ' ठानेर गर्दछन् भने, उनका सम्पूर्ण बाणहरू र कर्महरू तत्कालै ईश्वरमा विलीन हुनेछन्। कुनै पनि संस्कार बाँकी रहने छैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सञ्चित कर्मको मुक्ति: कामलाई प्रार्थना बनाउनु

कर्मको नियमले भन्छ— हरेक कर्मले आफ्नो छाप (संस्कार) मनमा छोड्छ, जसले पछि फल जन्माउँछ र जन्म-मरणको चक्र चलाउँछ। तर यो नियमलाई कसरी तोड्ने? - गीता भन्छ: जब काम यज्ञ (समर्पण र निष्काम सेवा) बन्दछ, तब त्यसले मनमा कुनै छाप छोड्दैन। - जसरी पानीमा कोरिएको रेखा कोर्नासाथ मेटिन्छ, त्यसरी नै ज्ञानमा स्थिर भई गरिएको सेवाकार्यले कुनै मानसिक बन्धन सिर्जना नगरी स्वतः विलीन हुन्छ। आफ्नो कामलाई केवल कर्तव्य र सेवाको रूपमा समर्पित गर्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कामलाई ईश्वरको पूजा सम्झेर गर्नुहोस्। यसले तपाईंको मनलाई कुनै बोझ नदिई शुद्ध र शान्त राख्नेछ।